Ürün tanıtımındaki yapay zekâ iddialarını kavramlarla sınamak

Kayseri’de muhasebeci Selin Hanım’ın e-postasına bir ön muhasebe programının ürün tanıtımı düştü. İçinde şu ifadeler vardı: “Hafızalı, ajan destekli, yüzde 99 doğrulukla çalışır, kendi verinizle eğitildi.” Dördü de etkileyici duruyor. Ama hiçbiri ürünün tam olarak ne yaptığını söylemiyor.

Bu derste bu tür ifadeleri teknik kavram karşılıklarına çevirmeyi ve satıcıya sorulacak üç doğrulama sorusu yazmayı öğreneceksiniz. Ders hukuki görüş değildir; bir reklamın kurallara uygun olup olmadığına karar verme yetkisi ilgili kurumlardadır.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• “Hafızalı”, “ajan”, “yüzde 99 doğru” ve “kendi verinizle eğitildi” ifadelerinin her birini teknik karşılığına çevirebilirsiniz.
• Bir iddianın hangi kanıtla desteklenmesi gerektiğini söyleyebilirsiniz.
• Kendi aldığınız ürün için satıcıya sorulacak üç doğrulama sorusunu yazabilirsiniz.

Ürün tanıtımı dili neden sınanmalı?

Abartılı yapay zekâ iddiaları yalnızca bizde sorun değil. ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), 25 Eylül 2024’te “Operation AI Comply” adlı bir denetim girişimini duyurdu. Hedef, yapay zekâyı yanıltıcı biçimde pazarlayan şirketlerdi. Örneğin DoNotPay kendini dünyanın ilk robot avukatı olarak tanıtmıştı. FTC’ye göre şirket, sohbet robotunun bir insan avukatın çıktısıyla örtüşüp örtüşmediğini sınamamıştı ve avukat çalıştırmıyordu. Şirket bir uzlaşmayı kabul etti. Dönemin FTC Başkanı Lina Khan da yapay zekâ için kanunlardan muaf bir alan olmadığını söyledi.

Türkiye’de benzer işi Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu yapıyor. Bakanlığın 16 Ekim 2026 tarihli duyurusuna göre kurul, 8 Ekim 2026 toplantısında 161 dosyayı karara bağladı. Aynı duyuru, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nde 1 Ağustos 2026’da yürürlüğe giren değişiklikler arasında yapay zekâ ile oluşturulan reklamlara ilişkin düzenlemeleri de anıyor. Kurulun 371. toplantısında ise bilimsel dayanağı olmayan iddialar nedeniyle bir saç spreyi firmasına ceza verildi; gerekçe, iddiaların kanıtlanmamış olmasıydı. Bu karar yapay zekâyla ilgili değil, ama mantık aynı: bir özellik vaat ediyorsanız kanıtı da gösterebilmelisiniz.

Dört ifadenin kavram karşılığı

“Hafızalı”. Hafıza (memory), ürünün bilgileri kaydedip sonraki konuşmalarda kullanması demektir. Neyin kaydedildiği, nerede durduğu ve kapsamı ise ürüne göre değişir. OpenAI’nin ChatGPT projeleri yardım sayfasına göre proje açarken hafıza kapsamı seçiliyor; “yalnızca proje” seçeneğinde kayıtlı hafızalara başvurulmuyor. Yani aynı sözcük farklı ayarlar anlamına gelebilir. Menüler ve seçenekler sürüme göre değişebilir.

“Ajan”. Anthropic iş akışı (workflow) ile ajanı (agent) ayırıyor. İş akışında model ve araçlar önceden yazılmış kod yollarıyla yönetilir. Ajanda ise model kendi süreçlerini ve araç kullanımını dinamik biçimde yönlendirir. Tanıtımda “ajan” yazıyorsa şunu sorun: Kararı kim veriyor, hangi araçlara erişiyor, ne zaman duruyor? Anthropic, ajanları sınırlı tutmak için yineleme üst sınırı gibi durdurma koşullarının sık kullanıldığını yazıyor. Kavramın ayrıntısı için ajan dersine bakabilirsiniz.

“Yüzde 99 doğru”. Rakam tek başına bir şey söylemez. Neyin yüzde 99’u? Hangi testte, hangi veriyle, kim ölçtü? Şirketlerin yayımladığı sistem kartları (system card) bu soruların yanıtını aramak için iyi bir yerdir. OpenAI’nin GPT-4o sistem kartı dış ekip testlerini, değerlendirmeleri ve bilinen sınırlılıkları bir arada veriyor. Aynı kart, bazı sağlık ve bilim ölçümlerinin doygunluğa ulaşmış olabileceğini ve gerçek dünyadaki yararı ölçmediğini de belirtiyor. Rakamları okumayı karşılaştırma tabloları dersinde öğrenebilirsiniz.

“Kendi verinizle eğitildi”. Bu cümle en az üç farklı şey anlamına gelebilir. Biri ince ayardır (fine-tuning): OpenAI’ye göre bu, bir modeli beklediğiniz girdi ve çıktı örnekleriyle eğitmektir; sınıflandırma ya da belirli bir biçimde içerik üretme gibi işlerde kullanılır. Öteki, özel veriyi ya da güncel bilgiyi yanıt sırasında isteme bağlam olarak eklemektir; OpenAI güncel bilgi için bu yolu gösteriyor. Üçüncüsü ise yalnızca dosyalarınızı yüklemenizdir. Verinizi silmek ya da güncellemek istediğinizde hangisinin söz konusu olduğunu bilmeniz gerekir. Ayrıntı için belgeye bakarak yanıt veren yapay zekâ (retrieval-augmented generation, RAG) dersine ve ince ayar kararı dersine bakın.

Satıcıya üç doğrulama sorusu

Her iddiayı üç soruya indirebilirsiniz. Soruları yazılı sorun; yazılı yanıt vermekten kaçınan bir iddia henüz kanıtlanmamış sayılır.

1. Ölçüm: Bu sonucu hangi test, hangi veri ve hangi kişi ya da kurum ölçtü? Yazılı bir belge var mı?
2. Veri: Verilerim modeli eğitmek için mi kullanılıyor, yoksa yanıt sırasında mı aranıyor? Nerede saklanıyor, nasıl silerim?
3. Sınır: Ürün neyi yapamaz? Hata olursa kim fark eder, insan onayı hangi adımda?

ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü’nün (NIST) Yapay Zekâ Risk Yönetimi Çerçevesi (AI RMF 1.0) 26 Ocak 2023’te yayımlandı ve gönüllü kullanım için hazırlandı. Sayfadaki şemada yönetişim (govern), haritalama (map), ölçme (measure) ve yönetme (manage) başlıkları geçiyor; sayfa çerçevenin gözden geçirildiğini de belirtiyor. Bir kurum değilseniz çerçeveyi uygulamak zorunda değilsiniz. Ama “ürün neyi ölçüyor, riski kim yönetiyor?” sorusu aynı mantığı taşır.

Adım adım uygulama

1. Karar vereceğiniz bir ürünü seçin ve herkese açık tanıtım metnini kopyalayın.
2. “Yapay zekâ”, “akıllı”, “otomatik” gibi sözcüklerin geçtiği her cümleyi işaretleyin.
3. Her cümleyi dört kavramdan biriyle eşleştirin. Hiçbirine uymayanı “belirsiz” diye ayırın.
4. Yukarıdaki istekle yapay zekâya ilk eşleştirmeyi yaptırın ve kendi eşleştirmenizle karşılaştırın.
5. Üç soruyu ürüne göre yazın; e-postayla gönderin ya da demo görüşmesinde sorun.
6. Yanıtları tarihiyle kaydedin. Yazılı yanıt gelmeyen iddiayı kararınızda kanıtlanmış saymayın.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• ABD Federal Ticaret Komisyonu (FTC), FTC Announces Crackdown on Deceptive AI Claims and Schemes (İngilizce)
• T.C. Ticaret Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı Aldatıcı Reklamlara Karşı Denetimlerini Kararlılıkla Sürdürüyor (Türkçe)
• T.C. Ticaret Bakanlığı, Reklam Kurulu 371. Toplantısını Gerçekleştirdi (Türkçe)
• NIST, AI Risk Management Framework (İngilizce)
• OpenAI, GPT-4o System Card (İngilizce)
• Anthropic, Building Effective Agents (İngilizce)
• OpenAI, Model Optimization (İngilizce)
• OpenAI Yardım Merkezi, Projects in ChatGPT (İngilizce)

Son kontrol: 12 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/yapay-zeka-urun-iddialarini-kavramlarla-sinamak/ · Yapay Zeka Dersleri