Belirsiz tarihi ve çelişen anlatıyı kaydetmek

Aile fotoğraflarında tarih çoğunlukla ya yazılı değildir ya da iki kişi iki ayrı yıl söyler. Kayıt bu belirsizliği korumalıdır; yapay zekâ ise bunu sizin yerinize çözmemelidir.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Bir tarihin değerini, dayanağını ve kesinliğini ayrı yazmayı
• Kesin olmayan yılı soru işaretiyle kaydetmeyi
• Birbiriyle çelişen iki anlatıyı biri seçilmeden yan yana saklamayı
• Yapay zekânın yılı kesinmiş gibi yazdığı çıktıları yakalamayı

Tarih üç parçadan oluşur

Örneğin fotoğrafın arkasında kurşun kalemle “1988?” yazıyor. Halanız, yani anlatıcı-A ise “Kiraz mevsimiydi, yazdı” diyor. Bu iki bilgiyi tek bir “1988 yazı” satırına sıkıştırırsanız, sonradan yazının nereden geldiğini bilemezsiniz. Üç ayrı alan tutun: tarih, dayanak ve kesinlik.

• Tarih: 1988?
• Dayanak: arka yüzdeki kurşun kalem notu; halanın mevsim anısı
• Kesinlik: düşük

Library of Congress’in yayımladığı Genişletilmiş Tarih/Saat Biçimi (Extended Date/Time Format, EDTF) sayfasında “1984?” yazımı yılın belirsiz olduğunu, “2004-06~” yazımı ise yıl ve ayın yaklaşık olduğunu gösterir. Siz de kaydınızda bu iki işareti kullanabilirsiniz. Soru işareti “emin değilim”, dalga işareti “yaklaşık” anlamına gelir. Böylece belirsiz bir tarih, sonradan kesin bilgi gibi okunmaz. Dayanak ve kesinlik alanlarını ise EDTF tanımlamaz; bunlar bu dersin önerdiği ek alanlardır.

Tarihler üç türde gelir. Birincisi kesin gün ve aydır; arkasında bir belge vardır. İkincisi yaklaşık yıldır: “80’lerin sonu” gibi. Üçüncüsü bir aralıktır: “1987 ile 1990 arası”. Üçünü de aynı biçimde yazmayın. Aracın işi bunları birbirine çevirmek değil, olduğu gibi düzgün alanlara yerleştirmektir.

Yapay zekâ belirsizliği neden siler?

Sohbet botları akıcı ve tamamlanmış cümle kurmaya yatkındır. “1988?” notunu verirseniz, “1988 yazında çekilmiş” diye yazabilir. Soru işareti kaybolmuştur, kayıt da kesinleşmiştir. Zayıf bir komutla bunu kendiniz tetiklersiniz. Araç kötü niyetli değildir; yalnızca boşluğu doldurmaya çalışır ve doldurduğu şeyin tahmin olduğunu her zaman belirtmez.

Güçlü komut, aracın neyi yapıp neyi yapmayacağını açıkça söyler.

Çıktıda soru işareti duruyor mu, “kesin” gibi bir sözcük eklenmiş mi, kontrol edin. Eklenmişse komutu yeniden verin.

İki anlatı çelişiyorsa

Bir dayınız düğünün 1990’da, teyzeniz 1992’de olduğunu söylüyor. İkisi de içtenlikle hatırlıyor. Yapay zekâya “hangisi doğru” diye sorarsanız ortalama alabilir, ya da daha kendinden emin görüneni seçebilir. Oysa elinizde bir seçim yapacak kanıt yok.

Doğru yol, iki anlatıyı ayrı kaydetmektir: kim söyledi, ne zaman söyledi, neye dayandırıyor. Tarihi ise “belirsiz” bırakın. Kesinleştirmek için fotoğraf dışında belgelere bakın: davetiye, mektup, kartpostal, fotoğrafçı zarfı ya da aynı günden başka bir fotoğraf. Bulursanız kaydı güncellersiniz; bulamazsanız belirsizlik de bilginin bir parçası olarak kalır.

Çıktı yalnızca düzen verdi, karar vermedi. Kayda böyle geçmesi beklenen budur. Sonra davetiyeyi bulursanız “Tarih: 1992 (davetiye üzerindeki yazıya göre)” diye güncellersiniz ve anlatıcı-B’nin satırını silmeden “davetiyeyle çelişiyor” notu düşersiniz. Böylece hem sonuç hem de yolu görünür kalır.

Anlatıları belge gibi saklayın

Library of Congress’in aile içi sözlü tarih rehberi, sözlü anlatıların belgeleri ve fotoğrafları tamamladığını söyler. Örneğin anlatıcı bir fotoğrafın arkasındaki hikâyeyi ve kişileri anlatabilir. Bu yüzden anlatıyı bir “not” olarak değil, kaynak olarak görün: kim söyledi, hangi fotoğraf için söyledi, ne zaman söyledi. Aynı kişi birkaç yıl sonra farklı bir yıl söyleyebilir; o da yeni bir satır olarak eklenir.

Her anlatıcıya basit bir kod verin: anlatıcı-A, anlatıcı-B. Kod, adı yazmadan kişiyi izlemenizi sağlar. Anlatıcıların adlarını başka bir yerde, yalnızca sizin erişebildiğiniz bir listede tutun.

Adım adım uygulama

1. Fotoğrafın ön ve arka yüzündeki yazıları aynen not edin.
2. Her anlatıcıya bir kod verin; adlarını komuta yazmayın.
3. Tarihi, dayanağı ve kesinliği ayrı satırlara yazın.
4. Güçlü komutu verin ve çıktıda soru işaretinin durduğunu görün.
5. Çelişen anlatılar varsa ayrı satırlara işleyin; tarihi belirsiz bırakın.
6. “Bakılacak belgeler” satırına davetiye, mektup gibi aranacak şeyleri yazın.

Kontrol listesi

• Her tarihin yanında dayanağı yazıyor mu?
• Soru işareti ve “yaklaşık” işareti korunmuş mu?
• Çelişen iki anlatı ayrı satırlarda mı?
• Yapay zekâ bir yıl seçmiş mi, seçtiyse sildim mi?

Sık yapılan hatalar

• Soru işaretini “temiz görünsün” diye silmek.
• Çelişen iki yılın ortasını almak.
• Dayanak sütununu boş bırakıp yalnızca yıl yazmak.
• Aracın verdiği “büyük olasılıkla” cevabını kesin bilgi saymak.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Library of Congress: Genişletilmiş Tarih/Saat Biçimi (EDTF) (İngilizce)
• Library of Congress, American Folklife Center: Aile içi sözlü tarih görüşmesi rehberi (İngilizce)

Son kontrol: 10 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/belirsiz-tarih-celisen-anlati-kaydi/ · Yapay Zeka Dersleri