Çeldirici yazmak: yapay zekâyla yanlış şık gerekçesi

Murat Bey ortaokulda fen bilimleri öğretmeni. 7. sınıflar için mevsimler konusunda kısa bir sınav hazırlıyor. Doğru şıkkı yazmak kolay; zorluk yanlış şıklarda. Aklına gelen yanlış şıklar ya çok bariz ya da birbirine benziyor. Sınav sonunda da kimin neyi yanlış anladığını göremiyor; yalnız kaç kişinin bildiğini görüyor.

Bu derste çeldiricileri (distractor), yani yanlış şıkları, rastgele değil, belirli bir kavram yanılgısını (misconception) yakalayacak biçimde yazacaksınız. Yapay zekâdan her yanlış şık için hangi yanılgıyı temsil ettiğini yazmasını isteyeceksiniz. Sonra her şıkkı siz kontrol edecek, bilimsel doğruluğunu ve sınıfınıza uygunluğunu onaylayacaksınız.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Bir kazanım için öğrencilerin sık düştüğü kavram yanılgılarını listelemeyi,
• Her çeldiricinin hangi yanılgıyı yakaladığını yazan bir komut kurmayı,
• Yapay zekânın önerdiği şıkları akla yatkınlık, uzunluk ve dil birliği açısından denetlemeyi,
• Sınav sonuçlarını, öğrencinin seçtiği çeldiriciye bakarak yorumlamayı.

İyi bir çeldirici ne yapar?

Waterloo Üniversitesinin öğretim merkezinin soru yazım kılavuzu, bütün çeldiricilerin akla yatkın olmasını ve yaygın kavram yanılgılarına, sık yapılan hatalara dayanmasını önerir. Şıkların dili ve uzunluğu doğru cevaba benzemelidir. Her zaman, asla gibi kesin sözcükler yanlış şıkkı ele verir. Hepsi ve hiçbiri seçenekleri dikkatle kullanılmalıdır.

Minnesota Üniversitesinin öğretim merkezi de aynı noktayı vurgular: bariz ya da komik şıklar ölçmeye hizmet etmez. Öğrenci doğru kavramı tipik bir yanılgıdan ayırt edebilmelidir. Yanılgıları bulmak için öğrencilerin önceki açık uçlu yanıtlarına bakmayı önerir.

Antalya İl Millî Eğitim Müdürlüğünün test hazırlama kılavuzu bunu adım adım anlatır: Doğru cevaba giden basamakları yazın, her basamakta öğrencinin yapabileceği hatayı belirleyin, ortaya çıkan yanlış cevapları çeldirici yapın. Kılavuz şıkların biçim, uzunluk ve kapsam bakımından benzer olmasını, ortaokulda dört, lisede beş seçenek kullanılmasını da belirtir.

Böyle yazılmış bir sınavda yanlış şık bir bilgi taşır. Bir öğrenci B’yi seçtiyse, B’nin temsil ettiği yanılgıyı bilirsiniz ve ertesi derste ona dönersiniz.

Yapay zekâ nerede yardım eder, kontrol neden sizde?

Yapay zekâ bir konudaki yaygın yanılgıları hızla listeleyebilir ve her biri için bir şık önerebilir. Ama yanlış bilgi de üretebilir; bazen çeldirici diye yazdığı şık aslında doğrudur, bazen doğru diye işaretlediği cevap eksiktir. Millî Eğitim Bakanlığının Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu, sınav hazırlama gibi kritik alanlarda araçların önceden değerlendirilmesini ve riskli çıktıların öğretmen denetimiyle düzeltilmesini ister. Kılavuza göre yapay zekâ hiçbir koşulda öğrencinin notunu tek başına belirleyemez.

UNESCO’nun 2024’te yayımladığı öğretmenler için yapay zekâ yetkinlik çerçevesi de yapay zekâ pedagojisini ve yapay zekâ etiğini öğretmen yetkinliğinin ayrı boyutları olarak ele alır. Soruyu yapay zekâ önerir; hangi yanılgının ölçüleceğine ve şıkkın doğru olup olmadığına siz karar verirsiniz.

Adım adım uygulama

1. Ölçmek istediğiniz tek bir kazanımı seçin ve bir cümleyle yazın. Tamam sayılması için: Kazanım tek bir kavramı ya da beceriyi anlatıyor.
2. Güçlü komutu kendi konunuzla kullanın. Komuta öğrenci adı, not listesi ya da öğrenci yanıtı koymayın. Tamam sayılması için: Yanılgı listesi, soru kökü, dört şık ve her çeldiricinin gerekçesi gelmiş.
3. Yanılgı listesini kendi sınıf deneyiminizle karşılaştırın. Öğrencilerinizde görmediğiniz bir yanılgıyı çıkarın, gördüğünüz ama listede olmayanı ekleyin. Tamam sayılması için: Her çeldirici sınıfınızda gerçekten karşılaştığınız bir yanılgıya bağlı.
4. Her şıkkı ders kitabınızla ya da öğretim programıyla karşılaştırın. Çeldirici kısmen doğruysa yeniden yazın. Tamam sayılması için: Yalnız bir şık doğru, diğer üçü kesin olarak yanlış.
5. Şıkları biçim açısından denetleyin: uzunluk, dil, kesin sözcük, şıklar arasında örtüşme. Doğru cevabın yerini sorudan soruya değiştirin. Tamam sayılması için: Konuyu bilmeyen bir meslektaşınız şıkların biçimine bakarak doğru cevabı tahmin edemiyor.
6. Sınavdan sonra her çeldiricinin kaç öğrenci tarafından seçildiğini kendiniz sayın ve en çok seçilen yanılgı için kısa bir tekrar etkinliği planlayın. Tamam sayılması için: En az bir yanılgı için tekrar etkinliği hazır.

Sık yapılan hatalar

• Yapay zekânın doğru diye işaretlediği şıkkı kontrol etmeden kabul etmek. Bazen iki şık birden doğru olur ya da doğru cevap eksik kalır.
• Çeldiricileri gerekçesiz yazdırmak. Gerekçe yoksa sınav sonucunda hangi yanılgının yaygın olduğunu göremezsiniz.
• Öğrenci yanıtlarını yanılgı bulmak için yapay zekâya yapıştırmak. MEB’in etik kılavuzuna göre öğrenci verisi bir yapay zekâ aracına işlenirse, isimler gizlense bile Etik Beyan Formu gerekir.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Guidelines for Constructing Multiple Choice Questions (University of Waterloo, Centre for Teaching Excellence) (İngilizce)
• Multiple Choice Exams and Quizzes (University of Minnesota, Center for Educational Innovation) (İngilizce)
• Çoktan Seçmeli Maddelerden Oluşan Test Hazırlama Kılavuzu (Antalya İl Millî Eğitim Müdürlüğü) (Türkçe)
• Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (MEB) (Türkçe)
• AI competency framework for teachers (UNESCO) (İngilizce)

Son kontrol: 12 Kasım 2026. Bu bilgi 12.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.

Kaynak: yzdersleri.com/ders/celdirici-yazmak-yapay-zekayla-yanlis-sik-gerekcesi/ · Yapay Zeka Dersleri