TÜİK bülteninde yüzde ve yüzde puan: yapay zekâ özetini sınamak

Murat Bey bir yerel gazetenin ekonomi muhabiri. Sabah yayımlanan işgücü bülteni on iki sayfa, editör yarım saat içinde haber istiyor. Bülteni bir yapay zekâ sohbet aracına yapıştırıp özet istiyor. Gelen metin akıcı, ama bir cümlesi şöyle: İşsizlik yüzde 0,4 azaldı. Bültende yazan ise oranın 0,4 puan düştüğü. Bu iki ifade aynı şeyi söylemiyor ve aradaki fark haberin doğruluğunu değiştiriyor.

Bu derste resmî istatistik bültenlerinde en sık karışan dört konuyu ele alacağız: yüzde ile yüzde puan, aylık ile yıllık değişim, arındırılmış seri ile ham seri ve baz etkisi. Ardından yapay zekâya bu ayrımları koruyan bir özet yazdırıp çıkan metni bültenle satır satır karşılaştırmayı öğreneceksiniz. Dersteki rakamlar kurgusaldır; yöntem gerçek bültenlerde de aynı biçimde işler.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Bir orandaki değişimi hem yüzde puan hem göreli yüzde olarak hesaplamak.
• Aylık ve yıllık değişimi, hangi dönemle karşılaştırıldığını belirterek doğru cümleye dökmek.
• Bir rakamın mevsim etkisinden arındırılmış seriden mi, ham seriden mi geldiğini bültende bulmak.
• Yapay zekâ özetindeki her rakamı bültendeki yerine bağlayan bir kontrol tablosu hazırlamak.

Yüzde ile yüzde puan aynı şey değil

Yüzde puan (percentage point) iki oran arasındaki farkı anlatır. İşsizlik oranı yüzde 8,6’dan yüzde 8,2’ye inerse fark 0,4 puandır. Aynı değişimi göreli olarak anlatırsanız oran, başlangıç değerinin yaklaşık yüzde 4,7’si kadar azalmıştır. İki cümle de doğru olabilir, ama ikisi farklı bilgidir.

Yapay zekâ özetlerinde yaygın bir hata, puanı yüzde diye yazmaktır. İşsizlik yüzde 0,4 azaldı cümlesi okura oranın 8,6’dan yaklaşık 8,57’ye indiğini söyler; bu, gerçek değişimden çok daha küçüktür. Kural basit: İki oranı karşılaştırıyorsanız fark puandır. Birleşik Krallık istatistik kurumu ONS’nin yazım kılavuzu da bu ayrımı yapar ve yüzde puan ifadesinin açık yazılmasını ister.

Aylık mı, yıllık mı: hangi dönemle karşılaştırılıyor?

Fiyat bültenlerinde aynı ay için birden fazla değişim oranı yer alır. Aylık değişim bir önceki ayla, yıllık değişim bir önceki yılın aynı ayıyla karşılaştırır. Kurgusal bir örnek: Ekimde fiyatlar aylık yüzde 2,1, yıllık yüzde 27 artmış; eylülde yıllık artış yüzde 30’muş. Doğru haber cümlesi şöyle olur: Yıllık enflasyon 3 puan gerileyerek yüzde 27’ye indi; fiyatlar ekimde bir önceki aya göre yüzde 2,1 arttı.

Burada iki tuzak var. Birincisi, yıllık oranın düşmesi fiyatların düştüğü anlamına gelmez; fiyatlar artmayı sürdürüyor, yalnızca artış hızı yavaşlıyor. İkincisi baz etkisi (base effect): Geçen yılın aynı ayındaki artış çok yüksekse bu yılın yıllık oranı, aylık gidişat pek değişmese bile düşük çıkabilir. Yapay zekâ bu iki noktayı kendiliğinden belirtmeyebilir; komutta açıkça istemeniz gerekir.

Arındırılmış seri ile ham seri

Pek çok seride her yıl aynı dönemlerde tekrarlanan inişler ve çıkışlar vardır. Buna mevsim etkisi, ayın kaç iş günü içerdiğine bağlı farklara takvim etkisi denir. TÜİK’in metaveri belgelerinde anlatıldığı gibi bu etkiler istatistiksel yöntemlerle tahmin edilip veriden ayrılır. Ortaya çıkan seriye mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seri (seasonally and calendar adjusted series) denir.

TÜİK’in bir metaveri belgesine göre bir önceki ayla karşılaştırmada mevsim etkisinden arındırılmış, bir önceki yılın aynı dönemiyle karşılaştırmada takvim etkisinden arındırılmış göstergeler daha sağlıklı yorum sağlar. Hanehalkı İşgücü Araştırması’ndaki 2021 düzenlemesini anlatan metodoloji belgesi de kısa dönemli karşılaştırmalarda arındırılmış değerleri önerir. Bir bültende iki seri yan yana durabilir. Özet bir cümlede arındırılmış oranı, sonraki cümlede ham seriden bir farkı kullanırsa hiçbir tabloda olmayan bir karşılaştırma ortaya çıkar.

Adım adım uygulama

1. Bülteni yayımlayan kurumun sitesinden açın ve özetlenecek bölümü olduğu gibi kopyalayın. Bülten adını ve tarihini not ettiğinizde bu adım tamamdır.
2. Güçlü komutla özeti alın. Özetteki her rakamın yanında dönem ve seri bilgisi yazıyorsa tamamdır.
3. İki sütunlu bir kontrol tablosu hazırlayın: solda özetteki rakam, sağda bültendeki yeri. Sağ sütunda boş satır kalmadığında tamamdır.
4. Oranlar arasındaki her farkı kendiniz hesaplayın: yeni oran eksi eski oran, puanı verir. Sizin sonucunuz özettekiyle aynıysa tamamdır.
5. Arttı, düştü, geriledi gibi fiilleri tek tek okuyun; artış hızındaki yavaşlamayı düşüş gibi anlatan cümleyi düzeltin. Her fiil bültendeki yönle uyuşuyorsa tamamdır.
6. Kaynağa bağlayamadığınız rakamı haberden çıkarın ya da bülteni yayımlayan kuruma sorun. Haberde kaynağı belirsiz tek rakam kalmadığında iş bitmiştir.

Sık yapılan hatalar

• Puanı yüzde diye yazmak: 0,4 puanlık düşüşü yüzde 0,4 düşüş olarak vermek.
• Arındırılmış seriyle ham seriyi aynı cümlede karşılaştırmak.
• Yıllık enflasyonun gerilemesini fiyatlar ucuzladı diye anlatmak.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Mevsim ve Takvim Etkilerinden Arındırılmış İşgücü Maliyeti Endeksleri Metaverisi, TÜİK (Türkçe)
• Hanehalkı İşgücü Araştırmasında Yapılan Düzenlemelere İlişkin Metodoloji Dokümanı, TÜİK (Türkçe)
• Percentages, ONS Service Manual (İngilizce)
• Percent change versus percentage-point change: What’s the difference?, The Journalist’s Resource (İngilizce)
• Guide: Tips to avoid three common statistical errors, Africa Check (İngilizce)

Son kontrol: 12 Kasım 2026. Bu bilgi 12.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.

Kaynak: yzdersleri.com/ders/tuik-bulteninde-yuzde-ve-yuzde-puan-yapay-zeka-ozeti/ · Yapay Zeka Dersleri