BİLSEM proje verisini etik ve KVKK yönünden denetleyin
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Bilim ve Sanat Merkezi (BİLSEM) projelerinde danışmanlık yapıyorsanız projelerde bir sürü veri toplanır: anket cevapları, fotoğraflar, ses kayıtları, ölçüm tabloları, öğrencilerin kendi yazıları. Bunları bir yapay zekâ aracına (sohbet ederek metin üreten program) yüklemeden önce durup bakmanız gereken birkaç şey var. Bu derste BİLSEM proje verisi için yapay zekâya girmeden önce yapılacak kısa bir etik ve kişisel veri (KVKK: kişisel verilerin korunması) denetimini adım adım uygulayacaksınız.
Bu içerik MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) resmî görüşü değildir; kaynakları ve okulunuzun/müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin.
Önce ölçün
Danışmanı olduğunuz bir projeyi seçin ve şu sayıları yazın: Projede toplanan veri türü sayısı (anket, fotoğraf, ses, tablo, yazı vb.): ___ . Bunlardan kişiyi tanıtabilecek olanların sayısı: ___ . Daha önce bir yapay zekâ aracına yüklediğiniz veri türü sayısı: ___ . Dersin sonunda aynı sayıları yeniden yazacaksınız.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
1. Veri envanteri çıkarın
Önce elinizdeki her veri türünü tek satırla listeleyin: ne toplandı, kim toplandı, nerede duruyor? Listede ad-soyad, fotoğraf, ses ya da video, anket cevabı, not ya da değerlendirme varsa bunlar kişiyi doğrudan ya da dolaylı tanıtabilir. Yalnız ölçüm sonuçları gibi hiçbir kişiye bağlanamayan veriler ise çok daha düşük risklidir. Envanter çıkmadan hangi verinin yapay zekâya girip giremeyeceğine karar vermeyin.
2. Gerekli en az veriyi bırakın
MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) Etik Kılavuzu (2.4 Mahremiyet, Gizlilik ve Veri Yönetişimi) verilerin yalnızca gerekli olan asgari düzeyde toplanmasını, mümkün olduğunca anonimleştirilmiş ya da şifrelenmiş biçimde korunmasını ve model eğitimi (yapay zekâyı geliştirmek için veri kullanılması) ya da üçüncü taraflarla paylaşılmamasını istiyor. Kendinize şunu sorun: Aracın işini görmesi için bu bilgi gerçekten gerekli mi? Cevap hayırsa o sütunu, o satırı ya da o fotoğrafı çıkarın.
3. “Anonim” sözünü kolay vermeyin
Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun (KVKK) üretken yapay zekâ rehberi, anonim hâle getirmeyi bir veri kümesindeki tüm doğrudan ve/veya dolaylı tanımlayıcıların çıkarılması ya da değiştirilmesiyle kişinin kimliğinin saptanamaması olarak anlatıyor ve anonim olduğu ileri sürülen verinin gerçekten anonim olup olmadığının nesnel ölçütlerle gösterilmesinin önemli olduğunu belirtiyor. Yalnız adı silmek çoğu zaman yetmez; sınıf, okul ya da ayırt edici bir ayrıntı kişiyi yine belli edebilir. Rehber bir de kişisel veri niteliği taşıyan verinin anonim hâle getirilene kadar kişisel veri sayıldığını hatırlatıyor.
4. Fotoğraf, ses ve videoda onamı kontrol edin
Etik Kılavuz fotoğraf, ses, video gibi kişisel verilerin toplanması, saklanması ve işlenmesi için açık rıza ya da aydınlatılmış onam alınmasını istiyor. Projede çekilen görüntülerin kimlerden, hangi amaçla ve ne zamana kadar kullanılmak üzere onay alınarak toplandığını kayıt altına alın. Onayın kapsamında olmayan bir veriyi yapay zekâ aracına yüklemeyin; gerekirse okulunuzun KVKK sorumlusuna ya da müdürlüğünüze danışın.
5. Etik Beyan Formunu atlamayın
Etik Kılavuz’un 4.1.1 maddesindeki tabloya göre öğrenci ödevi, rapor ya da ses kaydı gibi bir öğrenci ürününün yapay zekâ ile analiz edilmesi, isimler gizlenmiş ve anonimleştirilmiş olsa bile, Etik Beyan Formu doldurmayı zorunlu kılıyor. Form, Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Bildirim Sistemi (YAZEK) üzerinden doldurulur; kılavuza göre onaylandıktan sonra değiştirilemez ve silinemez. Yalnızca ders hazırlığı, makale tarama gibi öğrenci verisi içermeyen kullanımlar için form gerekmiyor.
Aşağıdaki komut (yapay zekâya yazdığınız istek) gerçek veri değil, yalnız veri türlerinin adlarını sorar; böylece ön değerlendirmeyi veri paylaşmadan yaparsınız.
Kopyalayıp deneyin
Bir BİLSEM danışman öğretmeniyim. Aşağıda gerçek veri yok; yalnız proje verisinin türlerini yazıyorum: ___ , ___ , ___ . Her veri türü için şunu yap: 1) Kişiyi tanıtma riski düşük mü, orta mı, yüksek mi, nedenini bir cümleyle yaz. 2) Yapay zekâya girmeden önce hangi bilgiyi çıkarmam gerektiğini söyle. 3) Emin olmadığın yeri “EMİN DEĞİLİM” diye işaretle ve hukuki hüküm uydurma.
Bu komuta yalnız veri türlerinin adlarını yazın; öğrencilere ait gerçek bir satırı, fotoğrafı ya da cevabı yapıştırmayın. Gelen cevap yalnız bir ön listedir; son karar sizde, okulunuzun KVKK sorumlusunda ve müdürlüğünüzdedir.
Sonucu kontrol edin
- Her veri türünü tek satırlık bir envanterde yazdınız mı?
- Kişiyi tanıtabilen veriyi yapay zekâya girmeden çıkardınız ya da kapattınız mı?
- “Anonim” dediğiniz verideki dolaylı ayrıntıları da kontrol ettiniz mi?
- Fotoğraf, ses ve video için onam kaydınız var mı?
- Öğrenci ürünü yapay zekâ ile işlenecekse Etik Beyan Formunu doldurdunuz mu?
Sonra ölçün
Baştaki sayıları yeniden yazın: veri türü sayısı ___ . Kişiyi tanıtabilen veri türü sayısı ___ . Onam kaydı olmayan veri türü sayısı ___ . Yapay zekâya yüklemekten vazgeçtiğiniz ya da çıkardığınız veri türü sayısı ___ . Son sayı sıfırsa denetimi gerçekten yapmamış olabilirsiniz.
Gizlilik uyarısı
Bu dersin konusu zaten veri olduğundan açık söyleyelim: öğrenci adı, fotoğrafı, ses kaydı, okulu, anket cevabı ya da yazısı gibi bilgileri denetim komutuna yapıştırmayın. Kendi bilgilerinizi (kimlik, telefon, okul sicili) de yazmayın. Çocuklara ait veriler özellikle özen ister. Aracın gizlilik politikasını ve verinin model eğitiminde kullanılıp kullanılmadığını araç sayfasından okuyun; okulunuzun izin verdiği araçlarla çalışın.
Bir sonraki adım
Okul düzeyinde kuralı görmek için MEB yapay zekâ politika belgesi ve etik kılavuzu özetine göz atın. Araçlara yazılmaması gereken bilgilerin listesi için yapay zekâya yazmamanız gereken bilgiler dersi kısa ve işe yarar. Terimler için kişisel veri ve insan denetimi sözlük maddeleri yeterli.
İzleme tavsiyesi: Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı resmî kanalı (Türkçe, yaklaşık 1,5 dakika). Etik beyan sistemini kısaca tanıtır; BİLSEM’e özel değildir, kural ve form ayrıntıları için kılavuzu okuyun.
Kendinizi deneyin
Danışmanı olduğunuz BİLSEM projesinde öğrenci anket cevaplarını yapay zekâ ile özetleteceksiniz. İlk yapmanız gereken nedir?
Kaynaklar
- MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2.4 Mahremiyet, Gizlilik ve Veri Yönetişimi; 4.1.1 Etik Beyan Formunu Doldurmanın Zorunlu Olduğu ve Olmadığı Durumlar)
- KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113
- MEB: Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi (md. 22: proje üretimi ve yönetimi programı); sonradan değişmiş olabilir, güncel metni kontrol edin
- Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı: YAZEK Tanıtımı (Türkçe)
Kaynak: yzdersleri.com/ders/bilsem-proje-verisini-etik-ve-kvkk-yonunden-denetleyin/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
