Rehberlik servisinde seviye ve grup kararını insanda tutun

Bir öğrencinin hangi destek grubuna gireceğine ya da hangi seviyede çalışacağına karar vermek, rehberlik servisinin en hassas işlerinden biridir. Yapay zekâdan bu karara yardım istemek cazip gelebilir. MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu bu konuda net bir çerçeve çizer. Bu derste seviye ve grup kararını insanda tutan yazılı bir akış kuracaksınız. Derste hiçbir öğrenci verisi kullanılmaz; yalnız boş formlar ve ölçüt listeleri hazırlanır.

Bu içerik MEB’in resmî görüşü değildir; kaynakları ve okulunuzun/müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin. Burada anlatılanlar kılavuzun aktardıklarının sade bir özetidir, hukuki ya da mesleki bir görüş değildir.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Kılavuz bu konuda ne diyor?

Kılavuzun örnek durumlar tablosunda öğrencilerin seviyesinin belirlenmesi ya da gruplara ayrılması için yapay zekâ kullanımı, “Ölçme, değerlendirme ve karar desteği” satırında etik beyan formu gerektiren durum olarak geçer. Tablodaki açıklamaya göre yapay zekâ çıktısı öğrencinin eğitim sürecindeki yönlendirmesini, örneğin seviye grubunu, doğrudan etkileyen bir karar destek mekanizması olduğundan beyan zorunludur. Aynı satırda yapay zekânın sadece bir yardımcı olduğunu vurgulayan bir hatırlatma da yer alır.

Hesap verebilirlik ilkesi daha da ayrıntılıdır. Kılavuza göre nihai sorumluluk her durumda insandadır; kritik kararlarda yapay zekâ tek başına belirleyici olmamalı, süreç yetkili bir insanın denetiminden ve onayından geçmelidir. Kılavuz ayrıca öğretmenin yapay zekâ çıktısını düzeltebilmesini, karar süreçlerinin kayıt altına alınıp geriye dönük denetlenebilmesini ve hatalı ya da haksız karara karşı öğrenci ve veli için bir itiraz yolunun bulunmasını ister. Bu ilkeye insan denetimi (kararın son hâlini bir insanın vermesi) denir.

1. Kararı üç parçaya ayırın

• Ölçüt: kararın hangi bilgiye dayanacağı. Öğrenci verisi içermeyen bu parça için yapay zekâdan kontrol listesi istenebilir.
• Değerlendirme: gerçek öğrenci bilgisinin okunması ve yorumlanması. Bu parçayı yapay zekâya vermeyin; insan yapar.
• Karar ve kayıt: kararı vermek, gerekçesini yazmak ve itiraz yolunu bildirmek. Tamamı insanın işidir.

2. Ölçüt kontrol listesi isteyin

Aşağıdaki komut (yapay zekâya yazdığınız istek) hiçbir öğrenci bilgisi içermez. Yapay zekâ yalnız bir kontrol listesi üretir; listeyi okuyup neyin uygun olduğuna siz karar verirsiniz.

Liste geldikten sonra okulunuzun yönergesiyle karşılaştırın. Yapay zekâ uydurma bilgi (halüsinasyon) üretebilir; listedeki hiçbir madde yönerge yerine geçmez.

3. Karar kayıt kartını hazırlayın

Kâğıt ya da belge üzerinde boş bir kart yapın. Alanlar şunlar olabilir: kararın konusu, dayanak ölçütler, değerlendirmeyi yapanlar, kararı onaylayan kişi, yapay zekâ kullanıldıysa nerede ve hangi amaçla kullanıldığı, itiraz için başvuru yolu, gözden geçirme tarihi. Kılavuz yapay zekâ katkısının açıkça belirtilmesini ister; bu yüzden kartta ayrı bir satır olması iyi olur. Kartın kendisi MEB’in şablonu değildir; okulunuzun ihtiyacına göre değiştirin.

Beyan formu ne zaman gerekir?

Yapay zekâya gerçek öğrenci verisi yüklenecekse ya da yapay zekâ çıktısı bir öğrencinin seviyesini ya da yönlendirmesini belirlemek için kullanılacaksa, kılavuza göre öğretmen uygulamadan önce Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Beyan Bildirim Sistemi’nde (YAZEK) etik beyan formunu doldurur. Okul etik ekibinden onay almak zorunlu değildir; ancak ekip bariz bir risk görürse uygulamayı başlatmamanız ya da durdurmanız yönünde uyarabilir. Bu dersteki gibi yalnız öğrenci verisi içermeyen bir ölçüt listesi için ise beyan gerekmez. Emin değilseniz okulunuzun yapay zekâ etiği ekibine sorun.

MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029) ise yapay zekâ destekli rehberlik sistemleriyle öğrencilerin akademik ve kariyer yönelimlerinin desteklenmesini hedefler. Eylem adımlarında kariyer yönlendirme modülünün tasarlanıp pilot olarak denenmesi yer alır. Bunlar belgede planlanan çalışmalardır; bugün okulunuzda kullanabileceğiniz hazır bir araç anlamına gelmez.

Sonucu kontrol edin

1. Kararı veren kişi bir insan mı ve gerekçesi yazılı mı?
2. Kayıt kartında yapay zekâ kullanıldıysa nerede kullanıldığı açıkça yazılı mı?
3. Öğrenci ve veli için itiraz yolu belli mi?
4. Gerçek öğrenci bilgisi yapay zekâ aracına girildiyse beyan formu önceden dolduruldu mu?
5. Ölçütler tek bir sayıya ya da tek bir kaynağa mı dayanıyor? Öyleyse genişletin.

Bir sonraki adım

Öğrenci verisinin yapay zekâya ne zaman girmeyeceğini öğrenci verisi ve gizlilik dersinde, kılavuzun ve politika belgesinin öğretmene bakan yönlerini ise MEB yapay zekâ politika belgesi ve etik kılavuzu dersinde okuyabilirsiniz. Aşağıdaki video Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı’nın kanalından, başlığına göre YAZEK’te etik beyan formunun nasıl doldurulduğunu anlatan kısa bir videodur.

İzleme tavsiyesi: Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı resmî kanalı (Türkçe, yaklaşık 2,5 dakika). Videonun açıklaması yoktur; yalnız başlığa ve kanala dayanarak etik beyan formunu doldurma adımlarını gösterdiği söylenebilir. Ekranlar sürümle değişebilir, güncel hâlini kontrol edin.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (Bölüm 2.6, Bölüm 4, Tablo 1)
• MEB haberi: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu yayımlandı
• MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029), Politika 3.3
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Kasım 2025

Kaynak: yzdersleri.com/ders/rehberlik-servisinde-seviye-ve-grup-kararini-insanda-tutun/ · Yapay Zeka Dersleri