Kariyer rehberliğinde YZ önerisini insan kararıyla sınayın

Bir öğrenci “bana hangi meslek yakışır?” diye sorduğunda yapay zekâ (YZ) aracından hızlı bir liste almak kolaydır; zor olan, o listenin neye dayandığını bilmek ve kararı yanlış yere bırakmamaktır. Kariyer rehberliğinde yapay zekâ önerisini insan kararıyla sınamak, bu dersin konusu. Uydurma bir öğrenci profiliyle bir yapay zekâ aracından (sohbet ederek metin üreten program) meslek önerileri isteyecek, aynı profilde tek ayrıntıyı değiştirip farkı gözleyecek ve öneriyi rehberlik görüşmesinde nasıl kullanacağınıza dair bir karar basamağı yazacaksınız.

Bu içerik MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) resmî görüşü değildir; kaynakları ve okulunuzun/müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Belge kariyer rehberliğinde yapay zekâ için ne söylüyor?

MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029), yapay zekâ destekli kariyer yönlendirme sistemlerini anlatıyor: öğrenci bir anket doldurur, sistem ilgi alanlarını ve becerilerini çözümleyip uyuşan meslek ve kariyer seçeneklerini önerir; rehber öğretmenler ve kariyer danışmanları da bu çıktılarla öğrencinin güçlü ve gelişime açık yönlerini daha iyi analiz edebilir. Eylem planında ise öğrencilerin akademik performansını, ilgi alanlarını ve özelliklerini çözümleyen bir kariyer yönlendirme modülünün tasarlanıp pilot uygulamalarla denenmesi, vadesi uzun dönem (3-5 yıl) olarak planlanıyor. Yani belge bir planı aktarıyor; böyle bir modülün bugün sizin okulunuzda çalıştığını söylemiyor.

Aynı çerçevede Etik Kılavuz, yapay zekâ çıktılarının nihai sorumluluğunun her durumda insana ait olduğunu, öğrencinin akademik geleceğini ya da eğitimsel haklarını doğrudan etkileyen kritik kararlarda otomatik sistemlerin tek başına belirleyici olmaması gerektiğini ve insan denetimi olmadan otomatik karar süreci uygulanmaması gerektiğini yazıyor. Kılavuz ayrıca hatalı ya da haksız karara karşı öğrenci ve veli için itiraz mekanizması bulunmasını istiyor. Bu ilkeler, kariyer önerisini “karar” değil “girdi” olarak kullanmanın dayanağıdır.

1. Uydurma bir profil hazırlayın

Gerçek bir öğrencinin bilgisini araca yazmayın. Bir profil uydurun: “15 yaşında, matematiği orta, el becerisi güçlü, ekip çalışmasını seviyor, bilgisayarla yeni ilgilenmeye başladı”. Profil gerçek bir kişiyi çağrıştırmasın; ad, okul, not ya da sınıf numarası içermesin.

2. Öneriyi isteyin ve gerekçesini sorun

“Neden yanlış olabilir?” sorusu önemli: araç kendi önerisinin sınırını söylemeye zorlanır. Yine de aracın gerekçesine fazla güvenmeyin; gerekçe akıcı yazılmış olabilir ve gerçek dayanağı göstermeyebilir.

3. Tek ayrıntıyı değiştirip sınayın

Aynı profili, yalnız bir ayrıntıyı değiştirerek yeniden verin: cinsiyet, yaşadığı yerin büyüklüğü ya da ailenin mesleği gibi bir bilgiyi. Önerilerin değişip değişmediğine bakın. Değişiyorsa araç, öğrencinin becerisine değil o ayrıntıya yaslanıyor olabilir; bu bir ön yargı (bias, sistemin bazı gruplara farklı davranması) işaretidir. Tek deneme kanıt sayılmaz; aynı isteği birkaç kez yeniden üretin. Yapay zekâ cevabını kendi başına doğru kabul etmeyin: liste bir ipucudur, hükmü siz verirsiniz.

4. Karar basamağını yazın

Öneriyle gerçek öğrenci görüşmesi arasına koyacağınız kuralı yazın. Örneğin: öneri listesi yalnız konuşmayı başlatır; öğrencinin kendi isteğiyle karşılaştırılır; meslek bilgisi okulun rehberlik servisinden ve güvenilir resmî kaynaklardan doğrulanır; karar öğrenci, veli ve rehber öğretmen arasında verilir. Öğrencinin bunalım, kaygı ya da ruhsal bir zorlanma işareti varsa bu işi yapay zekâ taslağıyla yürütmeyin; uzman desteği yönlendirmesi rehberlik servisine aittir.

Sonucu kontrol edin

1. Profilde gerçek bir öğrenciyi tanıtan bilgi yok muydu?
2. Her öneri için aracın gerekçesini okudunuz mu?
3. Tek ayrıntıyı değiştirip önerilerin nasıl değiştiğini kaydettiniz mi?
4. Meslek bilgisini araca değil rehberlik servisine ve resmî kaynaklara dayandırdınız mı?
5. Karar basamağında son sözün öğrencide, ailede ve rehber öğretmende olduğu açık mı?

Bir sonraki adım

Kariyer danışmanları için hazırlanmış meslek föyü ve atölye dersi, görüşme materyalini nasıl hazırlayacağınızı gösteriyor. Becerileri gözleme dayalı çıkarmak için yapay zekâyla beceri envanteri dersine de bakabilirsiniz; o ders yetişkinlere yönelik olduğu için öğrenci görüşmesine uyarlayarak okuyun. Kararlarda insan denetiminin yeri için insan denetimi sözlük maddesini okuyun.

İzleme tavsiyesi: IBM Technology (İngilizce, yaklaşık 9 dakika; altyazı seçeneğini deneyin). Açıklamasına göre bir IBM uzmanı, yapay zekâ ile insan aklının karar vermedeki güçlü ve zayıf yanlarını ve ikisini birleştiren bir çözümü anlatır. Konu genel karar vermedir; kariyer rehberliğine özgü değildir; açıklamasında şirketin bir ürününe bağlantı da var. Bu dersteki profil denemesinin yerine geçmez.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı 2025-2029 (3.7 Yapay Zekâ Destekli Kariyer Rehberliği; Eylem 3.3.1)
• MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2.6 Hesap Verebilirlik ve İnsan Denetimi; 4.1.1 Etik Beyan Formu)
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113 (14. soru)
• IBM Technology: Humans vs. AI: Who should make the decision? (İngilizce)

Kaynak: yzdersleri.com/ders/kariyer-rehberliginde-yz-onerisini-insan-karariyla-sinayin/ · Yapay Zeka Dersleri