BİLSEM atölyesinde projeyi fikirden etik kontrole taşıyın
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Bir BİLSEM (Bilim ve Sanat Merkezi) atölyesi için aklınıza bir proje fikri geldi: belki bir yapay zekâ modeliyle bitki yaprağı hastalığını tanıyan bir uygulama, belki sınıf arkadaşlarınızın ders çalışmasına yardım eden bir sohbet robotu. Fikirden proje dosyasına giden yolda yapay zekâ size yardımcı olabilir, ama projenin sahibi, savunmayı yapacak kişi ve etik sorumluluk sizsiniz. Bu derste fikri netleştirmeyi, etik kontrolden geçirmeyi ve danışman öğretmeninizle konuşmaya hazırlanmayı öğreneceksiniz.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
BİLSEM’de projenin yeri
Millî Eğitim Bakanlığının (MEB) Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029), ülke genelinde Bilim ve Sanat Merkezlerinde (BİLSEM) toplam 115 yapay zekâ atölyesinin aktif olduğunu, bunların 39’unun 2024’te, 8’inin 2025’te kurulduğunu ve 49.300 öğrencinin bu atölyelerden yararlandığını yazıyor. Aynı belge ortaokul düzeyi için “derin öğrenme”, “yapay sinir ağları” ve “makine öğrenmesi” konularını içeren 28 haftalık etkinlik tabanlı atölye programlarından da söz ediyor. BİLSEM Yönergesi’ne (Ocak 2022 tarihli Tebliğler Dergisi metni; sonradan değişmiş olabilir, güncelini kontrol edin) göre proje üretimi ve yönetimi programındaki öğrenci her eğitim öğretim yılında en az bir proje hazırlar, konuyu danışman öğretmeninin rehberliğinde kendisi belirler ve projesini jüri önünde savunur.
Önce ölçün
Proje fikrinizi tek cümleyle yazın ve bir arkadaşınıza okuyun. Fikri anlatmanız kaç saniye sürdü? Arkadaşınız ne anladı? Yazın: ___ saniye, anladığı: ___.
1. Fikri tek cümleye ve tek soruya indirin
“Şu sorunu şu kişiler için şu yöntemle çözmek istiyorum” kalıbıyla yazın. Yapay zekâya fikri geliştirtmeden önce kendi cümlenizi yazmanız önemli; çünkü projeyi savunurken aracın değil sizin sözleriniz konuşacak. Fikir üretken yapay zekâ (metin, görsel ya da ses üreten yapay zekâ) kullanıyorsa bunu da cümleye ekleyin.
2. Yapay zekâyı soru soran bir arkadaş gibi kullanın
Aracın görevi fikrinizi yazmak değil, fikrinizin zayıf yerlerini sormak olsun. Verdiği her bilgiyi başka bir kaynakta doğrulayın; Araştırmada yapay zekâdan yardım alın ama doğrulayın dersi bu alışkanlığı anlatıyor.
Kopyalayıp deneyin
Ortaokul öğrencisiyim ve bir BİLSEM atölyesinde proje hazırlıyorum. Fikrim: ___. Bana cevap vermeden önce en fazla beş soru sor: hangi veriye ihtiyacım olacak, bu veri kimlere ait olabilir, çalışma kimin için adaletsiz sonuç verebilir, hangi aşamayı mutlaka bir insan kontrol etmeli, projemin eğitsel faydası ne olabilir? Sonra cevaplarıma göre üç riski kısa kısa yaz. Emin olmadığın yerleri “EMİN DEĞİLİM” diye işaretle ve kaynak uydurma.
3. MEB etik kılavuzuyla kontrol edin
MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2026) sekiz etik ilke sayar: insan merkezli ve hak temelli yaklaşım, eşitlik ve kapsayıcılık, şeffaflık ve açıklanabilirlik, mahremiyet ve veri yönetişimi, güvenilirlik ve teknik sağlamlık, hesap verebilirlik ve insan denetimi, eğitsel değer, millî ve manevi değerlere uyum. Projenizi bu başlıklara tek tek sorun:
- Mahremiyet: Projede arkadaşlarınızın ya da başkalarının fotoğraf, ses veya bilgisi var mı? Kılavuz, bu tür verilerde açık rıza alınmasını istiyor. Yoksa verisiz bir yol bulun.
- Şeffaflık: Projede yapay zekânın hangi işi yaptığını ve sizin hangi işi yaptığınızı yazabilir misiniz? Kılavuz, yapay zekâ katkısının açıkça belirtilmesini bekliyor. Ödevinizin sonuna yapay zekâ katkı notu ekleyin dersindeki not biçimi işinize yarar.
- Güvenilirlik: Aracın yanlış bilgi verme (halüsinasyon) riskini nasıl yönettiniz? Hangi sonucu elle ya da başka kaynakla doğruladınız?
- Eşitlik: Projeniz her öğrenci için çalışıyor mu, yoksa bir grubu dışarıda mı bırakıyor?
- Hesap verebilirlik: Son kararı kim veriyor? Kılavuz, yapay zekâ çıktılarına dayalı kararların nihai sorumluluğunun insanda kaldığını söylüyor.
- Eğitsel değer: Proje size yeni bir şey öğretiyor mu, yoksa yalnızca hazır cevap mı üretiyor?
4. Proje dosyasını ve savunmayı hazırlayın
Yönergeye göre proje yazımı Genel Müdürlükçe yayımlanan BİLSEM Proje Yazım Kılavuzu’na göre yapılıyor; kılavuzun güncel biçimini danışman öğretmeninizden alın. Savunmaya gitmeden önce yapay zekâya “bu proje hakkında bir jüri üyesi sorabileceği beş zor soru yaz” diyebilir, cevapları kendi cümlelerinizle prova edebilirsiniz. Soruların cevabını araçtan değil kendi çalışmanızdan verin.
- Etik kontrol maddelerinden hangisinde “emin değilim” dediyseniz not alın.
- Notlarınızı danışman öğretmeninizle konuşun.
- Yapay zekânın katkısını proje dosyanızda açıkça yazın.
Sonra ölçün
Fikrinizi bir hafta sonra yeniden tek cümleyle yazın. Cümle değişti mi? Etik kontrolden sonra projenizde neyi değiştirdiniz? Yazın: ___.
Gizlilik uyarısı
Küçük bir hatırlatma: proje fikrinizi yapay zekâya anlatırken okulunuzun adını, kendi adınızı, arkadaşlarınızın adlarını, fotoğraflarını ve ses kayıtlarını yazmayın. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun (KVKK) üretken yapay zekâ rehberi, kişi isimleri gibi ayrıntılar yerine genel ifadelerin tercih edilmesini öneriyor. Yapay zekâ araçlarının kullanım yaşı ve ücreti değişebilir; bir araca kayıt olmadan önce ailenizle ve danışman öğretmeninizle konuşun, okulunuzun yönergesini kontrol edin. Bu içerik Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) resmî görüşü değildir; yalnızca aşağıda adı geçen kamuya açık belgelerin aktardıklarını anlatır. Kaynakları ve okulunuzun ya da müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin.
Bir sonraki adım
Etik kontrol listenizi proje klasörünüze koyun ve proje ilerledikçe güncelleyin. Okulunuzda bir etik ekibi varsa nasıl çalıştığını merak ediyorsanız Okul etik ekibinin durdurma uyarısını işletin dersine göz atın.
İzleyin
Videoyu kaynağında açın (YouTube): Ethics of AI: Challenges and Governance
İzleme tavsiyesi: UNESCO (İngilizce, yaklaşık 7 dakika). Açıklamasına göre yapay zekâ etiği video serisinin “Zorluklar ve Yönetişim” bölümüdür; etik ilkelerin uygulamaya nasıl çevrileceğini ve düzenleme eğilimlerini ele alır, BİLSEM’e özgü değildir.
Kendinizi deneyin
Yapay zekâyla proje fikrinizi etik açıdan kontrol ederken en doğru yol hangisidir?
Kaynaklar
- MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029)
- MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2026)
- MEB: Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi (Tebliğler Dergisi, Ocak 2022; sonraki değişiklikleri kontrol edin)
- KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113, Kasım 2025
Kaynak: yzdersleri.com/ders/bilsem-atolyesinde-projeyi-fikirden-etik-kontrole-tasiyin/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
