Cevaptan önce kaynağa bakın: üç adımlı sorgulama

Ödev konusunu bir yapay zekâ aracına yazdınız, cevap saniyeler içinde geldi ve düzgün görünüyor. Peki doğru mu? Bu derste cevabı kullanmadan önce kaynağa bakın alışkanlığını üç adımda öğreneceksiniz: cevabı parçalara ayırmak, kaynağı istemek ve kaynağı kendiniz açmak, sonra ikinci bir yerde doğrulamak.

Bu içerik Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) resmî görüşü değildir; kaynakları ve okulunuzun/müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin. Okulda yapay zekâ kullanımı öğretmenin yürüttüğü bir etkinlik olabilir; ödevde aracı kullanmadan önce öğretmeninize ve ailenize sorun.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Neden hemen güvenmeyin?

Yapay zekâ aracı (yazıp konuşarak cevap veren program) akıcı yazar; akıcı yazması doğru söylediği anlamına gelmez. MEB’in Etik Kılavuzu, şeffaflık ilkesinde yanlış veya yanıltıcı bilgi üretimi riskinin, yani halüsinasyon (aracın uydurma ya da yanlış bilgiyi kendinden emin biçimde yazması) riskinin belirtilmesini ve kullanıcıların çıktıları eleştirel biçimde sorgulamasının teşvik edilmesini ister. Kılavuz ayrıca yapay zekâ önerilerinin nihai karar yerine geçmediğini, insan tarafından incelenmesi gerektiğini söyler. Bu durumda incelemeyi yapacak kişi sizsiniz.

1. Cevabı iddialara bölün

Cevabı baştan sona okuyun ve “bilgi veren” cümlelerin altını çizin: tarih, sayı, kişi adı, “her zaman”, “kesinlikle”, “bilim insanları kanıtladı” gibi güçlü ifadeler. Bunlar kontrol listenizdir. Duygu ya da fikir belirten cümleleri şimdilik bırakın.

2. Kaynağı isteyin ve kendiniz açın

Aracın ne yapacağını anlattığınız istem (prompt: yapay zekâya yazdığınız istek) içinde kaynak adını açıkça isteyin. Kaynak adı gelince tek başına yetinmeyin: kitabı, sayfayı ya da kurumun sitesini kendiniz bulun. Araç kaynak olarak bir ad verdi diye o kaynakta o cümlenin yazdığı kesinleşmiş olmaz; yanlış bilgi üretme riski aracın verdiği her şey için geçerlidir.

3. İkinci bir yerde doğrulayın

Önemli bir bilgiyi en az bir bağımsız yerde daha arayın: ders kitabınız, okulun kütüphanesi, bakanlık ve kurumların resmî sayfaları ya da öğretmeniniz. İki yer aynı şeyi söylüyorsa bilgiyi rahatça kullanabilirsiniz. Çelişiyorlarsa ya da ikinci yerde bulamıyorsanız o cümleyi ödeve koymayın.

Sonucu kontrol edin

1. Altını çizdiğiniz her cümlenin yanında bir kaynak adı var mı?
2. Kaynağı kendiniz açtınız mı ve cümleyi orada gördünüz mü?
3. İkinci bir yerde aynı bilgiyi buldunuz mu?
4. EMİN DEĞİLİM yazan cümleleri ya çıkardınız ya da kaynaktan doğruladınız mı?
5. Ödevde yapay zekâdan yardım aldıysanız bunu öğretmeninize söylediniz mi? Kılavuz, yapay zekâ katkılı içerikte bu katkının açıkça belirtilmesini ister.

Bir sonraki adım

Kaynak seçmeyi daha derin öğrenmek için Yanıtın bilgisi nereden geliyor? dersine, doğrulama alışkanlığı için Yapay zekâ cevabını doğrulayın dersine bakın. Hangi bilgileri araca hiç yazmamanız gerektiğini Öğrenci verisi ve gizlilik dersinde bulabilirsiniz.

İzleme tavsiyesi: Bebar Bilim (Türkçe, yaklaşık 9 dakika). Başlığa göre yapay zekânın halüsinasyon sorununu anlatır; ortaokul düzeyi için biraz hızlı olabilir, ailenizle ya da öğretmeninizle birlikte izleyin.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• MEB, Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2.3 Şeffaflık ve Açıklanabilirlik; 2.6 Hesap Verebilirlik ve İnsan Denetimi)
• KVKK, Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113
• Bebar Bilim: Yapay Zeka Halüsinasyon Problemi (YouTube, Türkçe)

Kaynak: yzdersleri.com/ders/cevaptan-once-kaynaga-bakin-uc-adimli-sorgulama/ · Yapay Zeka Dersleri