Yapay zekâda etik ve gizlilik risklerini yönetin

Oyunlarda, çeviri uygulamalarında, fotoğraf düzenlemede ve sohbet araçlarında yapay zekâ (düşünme ve öğrenme gibi insana özgü işleri yapmaya çalışan bilgisayar sistemleri) karşımıza çıkıyor. Bu derste yapay zekâ uygulamalarında etik ve gizlilik risklerini fark etmeyi, bunlara karşı önlem almayı ve üç soruluk bir kontrol alışkanlığı kazanmayı öğreneceksiniz.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu becerinin programdaki yeri

Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) Maarif Modeli (yeni öğretim programlarının adı) 5. sınıf Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı’nda “Yapay Zekâ” teması altında BTY.5.5.2 kazanımı yer alıyor: yapay zekâya ilişkin etik ve güvenlik/gizlilik önlemlerini yönetebilmek. Kazanım dört şeyi istiyor: etik ve gizlilik risklerini belirlemek, önlemleri belirlemek, etik ilkelerle bilgi güvenliğinin temel bileşenlerini ayırt etmek ve uygulamaları etik ilkeler ile e-güvenlik/e-gizlilik açısından değerlendirmek. Programda örnek riskler olarak özel hayatın gizliliği, veri güvenliği, dijital bağımlılık ve ayrımcılık geçiyor.

1. Bilgi güvenliğinin üç bileşeni

Program, bilgi güvenliğinin temel bileşenlerini gizlilik, bütünlük ve erişilebilirlik olarak veriyor ve her birini bir ihlal örneğiyle gösteriyor. Bir şirketin müşteri bilgilerini yanlışlıkla sızdırması gizlilik ihlalidir. Önemli bir dosyanın izinsiz değiştirilmesi bütünlük ihlalidir. Bir web sitesine erişimin kesilmesi erişilebilirlik ihlalidir. Yapay zekâ uygulamalarında da aynı üçlüye bakarsınız: bilgim yalnız olması gerekenlere mi açık, bilgi izinsiz değiştirilebilir mi, ihtiyacım olunca ulaşabiliyor muyum?

2. Etik ilkeler hangi riski anlatır?

MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu sekiz ilke sayıyor. Bunlardan dördü günlük hayata kolayca bağlanır. Mahremiyet, gizlilik ve veri yönetişimi ilkesi, kişisel verinin korunmasını ister; kişisel veri (sizi tanıtan ad, adres, telefon, fotoğraf gibi bilgiler) bu yüzden araca rastgele yazılmaz. Güvenilirlik ilkesi, araçların yanlış ya da yanıltıcı bilgi üretme riskini (halüsinasyon) bilmemizi ister. Eşitlik ve kapsayıcılık ilkesi, araçların farklı öğrenci gruplarında eşit çalışmasını ister; eşitsizliğin bir nedeni önyargıdır (verideki ya da tasarımdaki taraflılık). Hesap verebilirlik ve insan denetimi ilkesi ise nihai sorumluluğun insanda kaldığını söyler.

3. Üç soruluk kontrol

Bir yapay zekâ uygulamasına bir şey yazmadan, yüklemeden ya da fotoğrafınızı vermeden önce kendinize şu üç soruyu sorun.

1. Ne yazıyorum? Ad, adres, telefon, kimlik, okul ve fotoğraf gibi kişiyi tanıtan bilgileri çıkarın.
2. Kim görebilir ya da saklayabilir? Uygulamanın gizlilik metnine ve ayarlarına büyüklerinizle birlikte bakın.
3. Cevap yanlış ya da haksız çıkarsa ne olur? Önemli bir karar için tek başına aracın cevabına güvenmeyin.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun üretken yapay zekâ rehberi de kişiyi tanıtan bilgileri paylaşmamayı, başkalarının bilgisini araca yazmamayı ve olay anlatırken isim, tarih ya da konum yerine genel ifade kullanmayı öneriyor. Aynı rehber, sağlık, finans ve hukuk bilgilerinden kaçınılmasını da istiyor.

4. Kurgusal senaryolarla alıştırma

Aşağıdaki komutu yalnız aracın yaş koşulu size uygunsa ve ailenizin ya da öğretmeninizin bilgisi dahilinde kullanın. Senaryolar kurgusal olsun; gerçek kişi, okul ya da marka adı yazılmasın.

Sonucu kontrol edin

1. Önce her senaryoyu cevap anahtarına bakmadan kendiniz sınıflandırın: gizlilik, bütünlük mü, erişilebilirlik mi?
2. Sonra cevap anahtarını okuyun. Araç yanlış sınıflandırmış olabilir; kendi cevabınızla çelişen yeri öğretmeninize ya da ders kitabınıza götürün.
3. Her senaryo için en az bir önlem yazın. Örneğin bilgiyi araca hiç yazmamak ya da genel ifade kullanmak.
4. Senaryolarda gerçek bir kişiyi tanıtan bilgi çıkmadığından emin olun. Çıktıysa o kısmı silin.

Bir sonraki adım

Program, bu konuyu afiş ya da poster çalışmasıyla göstermenizi öneriyor: bir yapay zekâ kullanım alanı seçin (oyun, sağlık, eğitim, sosyal medya gibi), faydalarını, olası etik ve gizlilik risklerini ve önlemlerini afişe yazın. Sınıfça kural yazmak için sınıfın yapay zekâ kuralı dersine, paylaşım alışkanlığı için ekran görüntüsünde kişisel veriyi kapatma dersine bakın.

İzleme tavsiyesi: BilgisayarKavramlari (Türkçe, yaklaşık 14 dakika). Başlığa göre yapay zekâda sorumluluk ve etik kavramlarını anlatır; üniversite düzeyinde bir anlatım olduğu için ortaokul öğrencisiyseniz bir yetişkinle birlikte izleyin; gizlilik konusu için yukarıdaki üç soruluk kontrole bakın.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• MEB Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (5 ve 6. sınıflar, Maarif Modeli): 5. Tema Yapay Zekâ, BTY.5.5.2
• MEB Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu
• Kişisel Verileri Koruma Kurumu: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113, Kasım 2025

Kaynak: yzdersleri.com/ders/yapay-zekada-etik-ve-gizlilik-risklerini-yonetin/ · Yapay Zeka Dersleri