Proje fikrini araştırma sorusuna yapay zekâyla indirin
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Defterinize “su kirliliği” ya da “uzay” yazdınız. Bu bir konu; henüz bir araştırma sorusu değil. Konu geniştir, araştırma sorusu ise cevabı gözlemle, ölçümle ya da okumayla aranabilen tek bir cümledir. Bilim ve Sanat Merkezi’nde (BİLSEM) proje konusunu danışman öğretmeninizin rehberliğinde siz belirlersiniz. Yapay zekâ (yazılı isteğe yazıyla karşılık veren program) bu kararı sizin yerinize vermesin; size soru sorarak konunuzu daraltsın. Dersin sonunda elinizde tek cümlelik bir soru ve ona bağlı üç kontrol notu olacak.
Önce ölçün
Proje konunuzu tek cümleyle yazın. Sonra şu üç soruyu “evet” ya da “hayır” diye işaretleyin: Cümle soru işaretiyle bitiyor mu? Cevabını bir deneyle, gözlemle ya da okumayla bulabilir miyim? Bir eğitim yılı içinde bitirebilir miyim? Evet sayınız: ___ / 3.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Konu ile soru arasındaki fark
Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi, projeyi öğrencinin ilgisi ve yeteneği doğrultusunda bir alanda inceleme, araştırma ve yorum yapma çalışması olarak tanımlar ve bunu danışman öğretmen rehberliğinde yapılan bir iş sayar (Madde 4). Proje üretimi ve yönetimi programında proje konularını danışman öğretmenlerin rehberliğinde öğrencilerin belirlediği, programın da öğretmenin bilgi aktarmasından çok projeler doğrultusunda çalışmaya dayandığı yazılıdır (Madde 22). Yani konuyu sizin bulmanız, öğretmeninizin ise yönlendirmesi beklenir.
Geniş bir konuyu soruya çevirmenin yolu, onu üç yönden daraltmaktır: neyi inceleyeceğinizi, nerede ya da kimde inceleyeceğinizi ve neyle karşılaştıracağınızı yazmak. Aşağıdaki örnek tamamen kurgusaldır:
- Konu: “Bitkiler ve su.”
- Daraltılmış konu: “Okul bahçesindeki fasulye fidelerinin sulanması.”
- Araştırma sorusu: “Aynı boydaki fasulye fideleri on gün boyunca yalnızca çeşme suyuyla ya da yalnızca yağmur suyuyla sulanırsa boy uzamaları arasında fark çıkar mı?”
Üçüncü cümle iki grubu, bir süreyi ve ölçülecek bir şeyi (boy) içeriyor. Bu yüzden bir deneyin planına dönüşebilir. İlk cümle ise nereden başlayacağınızı söylemiyor.
Yapay zekâya cevap değil, soru sorduran istem
Yapay zekâdan hazır bir araştırma sorusu istemek kolaydır, ama gelen soru sizin merakınızdan doğmamıştır. Onu savunamaz, değiştirmeyi bilemezsiniz. Bunun yerine istem (yapay zekâya yazdığınız komut ya da soru) içinde ona görev verin: sizi sorgulasın. Aşağıdaki istemi kopyalayıp köşeli parantezlerin içini kendi konunuzla doldurun.
Kopyalayıp deneyin
Ben bir ortaokul öğrencisiyim ve bir bilim projesi için konu seçiyorum. Konum: [KONUNUZ]. Şu ana kadar bildiklerim: [BİLDİKLERİNİZ, bir iki cümle]. Bana hemen soru yazma. Önce beni daraltacak beş kısa soru sor; örneğin neyi, kimde, nerede, ne kadar sürede ve neyle karşılaştırarak incelemek istediğimi. Cevaplarımı verdikten sonra, soru yazma kuralları olarak şunları kullan: tek cümle olsun, cevabı ölçülebilsin, bir eğitim yılında yapılabilsin. Üç farklı taslak öner ve her birinin bir zayıf yanını da yaz. Kaynak, makale adı ya da rakam uydurma.
Yapay zekâ aşamalarla ilerlediği için ilk tur sizin cevap vermenizle geçer. Bu sırada kendi aklınızdan geçenleri yazmaya devam edin; araç yanlış anlarsa düzeltin. Araç yanlış ya da uydurma bilgi üretebilir (halüsinasyon, yapay zekânın gerçek olmayanı gerçekmiş gibi yazması). Bu yüzden önerdiği her bilgiyi sizin doğrulamanız gerekir.
Gelen taslakları beş ölçüyle sınayın
- Tek cümle mi? İki soru “ve” ile birbirine bağlandıysa birini seçin.
- Ölçülebilir mi? “Daha iyi”, “güzel” gibi kelimeler yerine sayı, süre, sayım gibi bir ölçü var mı?
- Ulaşabileceğiniz bir kaynağı var mı? Deney için malzeme, gözlem için yer, okuma için kaynak bulabilir misiniz?
- Bir yıla sığar mı? Yönerge, öğrencinin proje üretimi aşamasında her eğitim ve öğretim yılında en az bir proje hazırlamasını ister (Madde 22). Soru, bu süreye sığacak büyüklükte olmalı.
- Sizi merak ettiriyor mu? Cevabını gerçekten öğrenmek istemiyorsanız soruyu değiştirin.
Beşinci ölçü hiçbir yapay zekâ tarafından ölçülemez; yalnız siz karar verebilirsiniz. Ayrıca soruyu belirlemeden önce aynı soruyu başkasının yanıtlayıp yanıtlamadığına bakın. Bunun için Bilimsel makaleyi yapay zekâyla eleştirel okumak dersine ve proje sürecinin tamamı için BİLSEM yıllık projesini hazırlayın ve savunun dersine göz atabilirsiniz.
Sonucu kontrol edin
- Seçtiğiniz sorunun yanına beş ölçüden kaçını sağladığını yazın. Dört ve üstü ise yola çıkabilirsiniz.
- Yapay zekânın önerdiği bir bilgi (tarih, kişi, rakam, kaynak) varsa, kendiniz arayıp bulmadan sorunuza koymayın.
- Soruyu kendi cümlenizle yeniden yazın. Anlamı aynı kalıp kelimeler sizin olduysa soru sizin olur.
- Soruyu ve yapay zekâdan hangi aşamada yardım aldığınızı danışman öğretmeninize gösterin. MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu, yapay zekâ katkısıyla oluşan içerikte bu katkının açıkça belirtilmesini ve nihai sorumluluğun öğrenciye ya da öğretmene ait olduğunu söyler.
Sonra ölçün
Başlangıçtaki cümlenizle son soru cümlenizi yan yana yazın. Evet sayınız şimdi kaç: ___ / 3? Beş ölçüden kaçını sağlıyor: ___ / 5? Farkı bir cümleyle not edin.
İstemde yazmayacaklarınız
İstemde adınızı, okulunuzu, BİLSEM’deki kayıt bilgilerinizi, öğretmeninizin adını ya da fotoğrafınızı yazmayın. Çocuklara ait kişisel veriler (kişisel veri, bir kişiyi belli eden bilgi) yapay zekâ araçlarına girilmemeli. Araçların kullanım koşullarını ve varsa yaş şartını mutlaka bir yetişkinle birlikte okuyun; araç sunan sitelerde ücretsiz sürümün sınırları değişebilir, kontrol edin. Yapay zekânın cevabı yalnızca taslaktır; karar ve doğrulama sizindir, gözetimi öğretmeniniz ve veliniz yapar. Bu içerik MEB’in resmî görüşü değildir; kaynakları ve BİLSEM’inizin yönergesini kontrol edin.
Öğretmenler için kısa not
Danışman öğretmenseniz öğrencinin getirdiği soruya “bunu kim buldu?” diye sorun, ardından yapay zekâ ile yaptığı yazışmayı birlikte okuyun. Yönerge, proje öneri formu ile en az bir ilerleme raporunu danışman öğretmenin BİLSEM Modülü üzerinden doldurmasını ister (Madde 22); öğrencinin kendi sorusu bu formun temel malzemesidir. Formun alanları için BİLSEM yönetiminizin yönergesine bakın.
Bir sonraki adım
Sorunuzu kâğıda büyük harflerle yazıp çalışma masanızın üstüne asın. Ardından “bu soruyu yanıtlamak için hangi üç şeyi bilmem gerekiyor?” diye kendinize sorun ve onları bir listeye yazın. Bu liste literatür taramanızın ilk basamağıdır. Daha ayrıntılı bir plan için BİLSEM atölyesinde projeyi fikirden etik kontrole taşıyın dersine bakın.
İzleme tavsiyesi: Colorado State University Libraries (İngilizce). Video, ödev için iyi bir araştırma sorusu geliştirmeyi anlatır; yapay zekâ ya da BİLSEM’den söz etmez.
Kendinizi deneyin
Yapay zekâ size “Dünyada su neden önemlidir?” sorusunu araştırma sorusu olarak önerdi. En iyi hareket hangisidir?
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı: Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi (konsolide metin), Madde 4 ve Madde 22
- Millî Eğitim Bakanlığı: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2026)
Kaynak: yzdersleri.com/ders/proje-fikrini-arastirma-sorusuna-yapay-zekayla-indirin/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Öğrenme yolunda sıradaki ders: Python’da yapay zekâ yardımcısıyla ilk adımı atın
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
