Araştırmada yapay zekâdan yardım alın ama doğrulayın
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
BİLSEM’de (Bilim ve Sanat Merkezi) proje hazırlıyorsanız araştırmada yapay zekâdan yardım almak cazip gelir: araç (yazdığınıza yazıyla cevap veren program) saniyeler içinde düzgün bir özet çıkarır. Sorun şu ki aynı araç, olmayan bir bilgiyi ya da olmayan bir kaynağı da aynı rahatlıkla yazabilir. Bu derste yapay zekâdan nerede yardım alabileceğinizi, aldığınız her bilgiyi nasıl doğrulayacağınızı ve bu yardımı proje savunmanızda nasıl anlatacağınızı öğreneceksiniz.
Okumadan önce
Bu içerik Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) resmî görüşü değildir; MEB adına yazılmamıştır. Aşağıdaki bilgiler, sayfanın en altında bağlantısı verilen belgelerden derlenmiştir. Karar vermeden önce belgeleri ve okulunuzun ya da müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin; metinler zamanla güncellenebilir. Okunan BİLSEM Yönergesi metni Ocak 2022 tarihlidir ve yapay zekâya özel bir hüküm içermez; kurumunuzun güncel kurallarını danışman öğretmeninize sorun.
Önce ölçün
Son projenizde bir bilgiyi bulmak için kaç kaynağa baktınız? Yazın: ___ kaynak. Bir bilginin doğru olduğundan en son nasıl emin oldunuz? Bir cümleyle yazın.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Projede sizden beklenen nedir?
Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi’ne göre proje üretimi ve yönetimi programında öğrenci her eğitim öğretim yılında en az bir proje hazırlar; konuyu danışman öğretmenin (projede sizinle birlikte çalışan öğretmen) rehberliğinde belirler (Madde 22). Proje, Genel Müdürlükçe yayımlanan BİLSEM Proje Yazım Kılavuzu’na göre yazılır ve öğrenci projesini jüri önünde savunur (Madde 23). Yönergede proje; inceleme ve araştırma yapmak, yeni bilgilere ulaşmak ve özgün düşünce üretmek amacıyla yapılan çalışma olarak tanımlanır (Madde 4).
Savunmada size “bunu nereden aldınız?” diye sorulabilir. Cevabınız “yapay zekâ söyledi” olamaz; cevabınız kitap, kurum sayfası ya da makale olmalıdır.
1. Adım: Yapay zekâyı yönlendirici olarak kullanın
Araştırmaya başlarken en güvenli yardım, bilgiyi değil yönü almaktır: araştırma sorunuzu netleştirmek, hangi tür kaynağa bakmanız gerektiğini öğrenmek ya da zor bir terimin sade anlatımını istemek gibi. Aşağıdaki komut (yapay zekâya yazdığınız istek) bunu yapar ve kaynak uydurmasını baştan engellemeye çalışır.
Kopyalayıp deneyin
Ortaokul öğrencisiyim ve bir araştırma projesinin sorusunu netleştirmek istiyorum. Konum: ______ (buraya kendi konunuzu yazın). Bu konuda araştırılabilir üç soru öner. Bilgi, sayı, yazar adı ya da bağlantı uydurma; emin olmadığın yeri “EMİN DEĞİLİM” diye işaretle. Her soru için hangi tür kaynağa (kitap, kurum sayfası, bilimsel makale gibi) bakmam gerektiğini yaz. Kaynakları ben kendim bulup açacağım.
2. Adım: Her bilgiyi asıl kaynakta açın
Araç bir bilgi verirse onu projeye yazmadan önce asıl kaynağında bulun. Halüsinasyon (aracın yanlış bilgiyi doğruymuş gibi yazması) araçların bilinen bir sorunudur; MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (okullar için yazılmış etik kurallar belgesi) da bu riskin belirtilmesini ister (Bölüm 2.3). Araç size bir bağlantı verirse bağlantıyı açın; açılmıyorsa ya da yazdığı şeyi içermiyorsa o bilgiyi kullanmayın. Kitaptan ya da kurum sayfasından teyit edemediğiniz cümle projede yer almaz.
3. Adım: Yardımı kayda geçirin ve savunmada söyleyin
Kılavuz, yapay zekâyla hazırlanan içerikte bu katkının açıkça belirtilmesini ve sonuçlara dayalı kullanımın sorumluluğunun kullanıcıda olduğunu söyler (2.6). Bir tablo tutun: hangi soruyu sordunuz, ne cevap geldi, neyi kendi kaynaklarınızda doğruladınız, neyi değiştirdiniz? Bu tablo hem dürüstlüğünüzü gösterir hem de savunmada hazırlıklı olmanızı sağlar. Yapay zekâyı hangi aşamada ve nasıl kullanabileceğinizi önce danışman öğretmeninizle konuşun; Etik Kılavuz BİLSEM’lerde de bir Okul Yapay Zekâ Etiği Ekibi kurulmasını ister (3.1), ekip öğretmenlere rehberlik eder.
Sonucu kontrol edin
- Projedeki her bilgiyi, yapay zekâdan bağımsız bir kaynakta (kitap, kurum sayfası, makale) buldunuz mu?
- Yapay zekânın verdiği her kaynak adını ve bağlantıyı kendiniz açıp kontrol ettiniz mi?
- Kullandığınız yapay zekâ yardımını bir tabloya yazdınız mı?
- Danışman öğretmeniniz bu kullanımdan haberdar mı?
- Projedeki fikir ve yorumlar gerçekten sizin mi? Yapay zekânın cümlelerini olduğu gibi yapıştırmadınız mı?
Sonra ölçün
Bir sonraki projede aynı soruyu yanıtlayın: kaç kaynağa baktınız? ___ kaynak. Yapay zekânın verdiği bilgilerden kaçı doğrulama sonunda elendi? ___ adet. Bu iki sayı, aracı ne kadar güvenebileceğinizi gösterir.
Gizlilik uyarısı
Araca kendi adınızı, okulunuzu, BİLSEM kayıt bilgilerinizi, fotoğrafınızı ya da arkadaşlarınıza ait bilgileri yazmayın. KVKK’nın (Kişisel Verileri Koruma Kurumu) üretken yapay zekâ rehberi ad-soyad, adres, telefon ve kimlik bilgilerinin paylaşılmamasını, üçüncü kişilerin bilgilerinin de yazılmamasını, olay anlatırken isim ve konum yerine genel ifadelerin tercih edilmesini önerir.
Henüz kimseyle paylaşmadığınız özgün fikrin ayrıntısını araca yazmadan önce danışman öğretmeninize sorun; fikir sizin emeğinizdir. Aracın yaş sınırı ve kullanım koşulları aracın şirketinin sayfasında yazar, araca göre değişir; kullanmadan önce velinizle birlikte okuyun. Ücretli plan almanız gerekmez, okulunuzun ve ailenizin uygun gördüğü araçla başlayın.
Bir sonraki adım
Kaynak bulma ve not alma konusunda kitap okuru ve araştırma için yapay zekâ: okuma listesi, not alma ve kaynak doğrulama dersine, genel doğrulama yöntemi için yapay zekâ cevabını doğrulayın dersine bakabilirsiniz. Aşağıdaki videoda bir IBM uzmanı, büyük dil modellerinin (çok büyük metin yığınlarından öğrenen yapay zekâ sistemleri) neden hata yaptığını ve bunun nasıl azaltılabileceğini anlatıyor.
Videoyu kaynağında açın (YouTube): Why Large Language Models Hallucinate
İzleme tavsiyesi: IBM Technology (İngilizce)
Kendinizi deneyin
Araştırma projeniz için yapay zekâ bir kaynak adı ve bir sayı verdi. Ne yaparsınız?
Kaynaklar
- Millî Eğitim Bakanlığı: Bilim ve Sanat Merkezleri Yönergesi, Tebliğler Dergisi, Ocak 2022 (Madde 4, 22 ve 23; güncel metni kontrol edin)
- Millî Eğitim Bakanlığı: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu, 2026 (Bölüm 2.3, 2.6 ve 3.1)
- KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113, Kasım 2025
Kaynak: yzdersleri.com/ders/arastirmada-yapay-zekadan-yardim-alin-ama-dogrulayin/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
