Ortaokulda yapay zekânın ne olduğunu sorgulayın
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Herkes “yapay zekâ” diyor ama yapay zekânın ne olduğunu kendi cümlenizle, örnekleriyle ve doğruluğunu sınayarak anlatabilir misiniz? Bu ders size hazır bir tanım ezberletmiyor; tanımı kendiniz kurmanızı, bir yapay zekâ aracına (sohbet ederek metin üreten program) soru sorup cevabını sınamanızı ve sonunda bir sonuç çıkarmanızı istiyor. Ortaokul yapay zekâ dersinin ilk kazanımı da bunu hedefliyor: yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilmek.
Bu içerik MEB’in (Millî Eğitim Bakanlığı) resmî görüşü değildir; kaynakları ve okulunuzun/müdürlüğünüzün yönergesini kontrol edin.
Önce ölçün
Yapay zekâyı bir cümleyle anlatın ve yazın. Sonra kendinize şunu sorun: bu cümleyi en son nereden öğrendim (arkadaş, video, okul)? Yazın: ___ . Bir arkadaşınız aynı soruya nasıl cevap verdi? Yazın: ___ .
Aklınıza bir soru mu takıldı?
MEB programı ne diyor?
Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanan 2026 tarihli Ortaokul Yapay Zekâ Uygulamaları Dersi Öğretim Programı’nın birinci teması “Hayatımızda Yapay Zekâ”. Temanın ilk öğrenme çıktısı YZU.1.1.1 koduyla “Yapay zekâya ilişkin temel kavramları sorgulayabilme” diye yazılmış ve beş basamağa ayrılmış: temel kavramları tanımlar, bunlarla ilgili sorular sorar, bilgi toplar, toplanan bilgilerin doğruluğunu değerlendirir ve toplanan bilgiler üzerinden çıkarım yapar. Programdaki anahtar kavramlar arasında akıllı sistemler, etik, güvenlik, mahremiyet, nesnelerin interneti, sensör, veri ve yapay zekâ var. Hangi düzeyin hangi sınıfta okutulduğunu ve ders saatlerini okulunuzdan öğrenin; bu derste yalnız kazanımın mantığını kullanıyoruz.
Aynı yaklaşımı 5 ve 6. sınıflar için hazırlanan Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı’nda da görüyoruz: BTY.5.1.4 kodlu çıktı, yapay zekâyla ilgili temel kavramları sorgulamayı ve toplanan bilgilerin doğruluğunu değerlendirmeyi içeriyor. O programdaki örnek etkinlik “Sizce makineler düşünebilir mi?” sorusuyla başlıyor ve günlük hayattan sesli asistan, yüz tanıma, otonom araba ve robot süpürge gibi örnekler istiyor.
1. Tanımınızı yazın
Önce araca hiçbir şey sormadan kendi tanımınızı iki cümleyle yazın ve altına çevrenizden üç örnek ekleyin. Sonra MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi’nin tanımlar bölümüne bakın: orada yapay zekâ, insan zekâsını taklit ederek düşünebilen, öğrenebilen ve problem çözebilen sistemler bütünü olarak tanımlanıyor. Kendi tanımınızla farkları işaretleyin. Bir tanımın iyi olması için içinde “ne yapar” ve “nasıl öğrenir” sorularının cevabı olmalı.
2. Araca soru sorun, cevabı sınayın
Şimdi aynı soruyu bir yapay zekâ aracına sorun. Aşağıdaki istem (prompt: yapay zekâya yazdığınız istek), cevabı sınamanız için araca “emin olmadığın yeri işaretle” dediriyor.
Kopyalayıp deneyin
Ortaokul öğrencisiyim. Yapay zekânın ne olduğunu dört cümleyle anlat. Sonra günlük hayattan üç örnek ver ve bir de yapay zekâ olmadığı hâlde yapay zekâ sanılan bir örnek ver. Emin olmadığın yerleri “DOĞRULA” ile işaretle ve cevabı hangi resmî kaynaktan kontrol edebileceğimi söyle. Kaynak adı uydurma; bilmiyorsan bilmiyorum de.
Cevabı üç şeyle karşılaştırın: kendi tanımınızla, MEB belgesindeki tanımla ve kullandığınız aracın kendi şirket sayfasındaki açıklamayla. Araç gerçekmiş gibi görünen yanlış bir bilgi verebilir; buna halüsinasyon (aracın uydurduğu ama inandırıcı görünen bilgi) denir. Üç kaynak arasındaki farkı bir tabloya yazın. Aracın “doğru mu?” sorusuna verdiği “evet” cevabı kanıt sayılmaz; aynı araç yanlışı da kendinden emin söyleyebilir. Cevabın bilgisinin nereden geldiğini anlamak için sohbet botunun cevabını üç yolla kontrol etme dersine bakabilirsiniz.
3. Çıkarım yapın
Kazanımın son basamağı çıkarım. Tablodaki farklara bakıp iki cümle yazın: Yapay zekâ benim tanımımdan hangi yönde ayrılıyor? Araca güvenmek için hangi koşulu aradım? Bir de sınıfta tartışın: yapay zekâ insan gibi düşünebilir mi? Programda öğrencilerin bu soruya farklı gerekçelerle cevap verebileceği, birinin “düşünebilir”, öbürünün “düşünemez” diye savunup gerekçesini söyleyebileceği örnek olarak veriliyor. Burada doğru cevap aramıyoruz; gerekçeyi dinlemek ve kendi gerekçenizi söylemek önemli.
Sonucu kontrol edin
- Tanımınızda “ne yapar” ve “nasıl öğrenir” sorularından en az birinin cevabı var mı?
- Araçtan aldığınız üç örneğin gerçekten yapay zekâ olup olmadığını kaynakla kontrol ettiniz mi?
- Araçtaki her sayı, tarih ve kurum adını bir kaynakta bulabildiniz mi? Bulamadıklarınızı çizin.
- Üç kaynak arasındaki farkı tabloya yazdınız mı, yoksa ilk gördüğünüzü mü aldınız?
- Çıkarım cümleniz kanıta mı dayanıyor, yoksa hissinize mi?
Sonra ölçün
Bir hafta sonra yapay zekâyı yine bir cümleyle anlatın ve ilk cümlenizle karşılaştırın. Neyi değiştirdiniz? Yazın: ___ . Araca sorduğunuz bir soruyu kaynakla sınadınız mı? Yazın: ___ kez.
Gizlilik uyarısı
Yapay zekâ aracına kendinizle ilgili şunları yazmayın: adınız soyadınız, okulunuz, adresiniz, telefon numaranız, fotoğrafınız. Arkadaşlarınızın ve öğretmenlerinizin bilgilerini de yazmayın. Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun (KVKK) üretken yapay zekâ rehberi, çocukların bu araçlara ad, soyad, okul, adres ya da telefon gibi bilgilerini yazmasının ciddi riskler getirebileceğini söylüyor. MEB’in Etik Kılavuzu’na göre öğretmen sınıfta yapay zekâ etkinliği yaparsa önceden beyan formu doldurur; yani sınıf içi kullanım öğretmeninizin bilgisi ve sorumluluğundadır. Araçların yaş koşulları farklıdır: kullanacağınız aracın kendi sayfasına, ailenize ve okulunuza sorun. Ücretli plana geçmeyin; derste ücretsiz sürüm yeterli.
Bir sonraki adım
Yapay zekânın verilerden nasıl karar çıkardığını merak ediyorsanız makine öğrenmesinde veriden karara giden yolu çizen derse bakın. Sözlükte yapay zekâ okuryazarlığı maddesi de bu dersin amacını bir cümlede özetliyor.
Videoyu kaynağında açın (YouTube): Yapay Zeka Nedir? Çok İlginç Örneklerle
İzleme tavsiyesi: Bebar Bilim (Türkçe, yaklaşık 10 dakika). Yapay zekâyı örneklerle anlatır; açıklamasına göre yapay zekânın gelecekteki etkisiyle ilgili endişe tartışmalarına da değinir. Veli ya da öğretmeninizle izleyin ve videodaki her iddiayı bu dersteki gibi kaynakla sınayın.
Kendinizi deneyin
Yapay zekâ aracı size bir tanım verdi. MEB programındaki “doğruluğunu değerlendirir” basamağı için ne yaparsınız?
Kaynaklar
- MEB: Ortaokul Yapay Zekâ Uygulamaları Dersi Öğretim Programı (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 2026), YZU.1.1.1
- MEB: Bilişim Teknolojileri ve Yazılım Dersi Öğretim Programı (5 ve 6. sınıflar, 2025), BTY.5.1.4
- MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025-2029), Tanımlar
- MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (Tablo 1)
- KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda), Yayın No: 113
Kaynak: yzdersleri.com/ders/ortaokulda-yapay-zekanin-ne-oldugunu-sorgulayin/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Öğrenme yolunda sıradaki ders: Portfolyoya koyacağınız çalışmaları ölçütle seçin
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
