Haberde yapay zekâ kullanımını okura nasıl açıklarsınız?

Selin Hanım bir yerel haber sitesinde yayın editörü. Sabah masasına üç haber geliyor. Muhabir Kerem Bey, yabancı bir fuar yönetiminin İngilizce açıklamasını yapay zekâ aracıyla Türkçeye çevirmiş. Stajyer, belediyenin 60 sayfalık faaliyet raporunun özetini bir sohbet aracına çıkarmış. Haber merkezi de ilçe kütüphanelerinin ziyaretçi tablosunu yapay zekâyla grafiğe dökmüş. Hangisine okur için not düşülmeli, not ne demeli, kim onaylamalı? Masada kimse emin değil.

Bu derste büyük haber kuruluşlarının yazılı ilkelerinden yola çıkarak şeffaflık notu (disclosure) gereken durumları ayırmayı öğreneceksiniz. Ardından iki cümlelik açık bir okur notu yazacak ve yayından önceki editör onayını bir kontrol listesine bağlayacaksınız.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Yapay zekânın bir habere esaslı katkı yapıp yapmadığını dört soruyla ayırt etmek
• Çeviri, özet, görsel ve veri analizi için ayrı not kalıpları kurmak
• Okur notunu en fazla iki cümleyle, makinenin işini ve insanın kontrolünü ayırarak yazmak
• Editör onayını ve iç kaydı dört alanlı bir listeye bağlamak

Büyük haber kuruluşları ne diyor?

AP, Temmuz 2026’da güncellediği haber merkezi standartlarında yapay zekâya bazı işlerde açıkça yer veriyor: erken araştırma, belge özeti, deşifre, çeviri, başlık ve özet önerisi, yazım düzeltmesi. Buna karşılık her çıktının yayından önce bir AP gazetecisi tarafından gözden geçirilip düzeltilmesi şart. Üretken yapay zekâ (generative AI) yayımlanan işte esaslı bir rol oynadığında okura açıklama yapılıyor. Haber fotoğrafı ise yapay zekâyla üretilemiyor, değiştirilemiyor ya da iyileştirilemiyor.

AP’nin 2023’teki ilk kuralları da yapay zekâ çıktısını henüz sınanmamış ham kaynak malzemesi gibi görüyordu. Yapay zekâyla üretilmiş bir çizim haberin konusu olduğunda alt yazıda bunun açıkça belirtilmesi isteniyordu.

Reuters’ın 2023’te çalışanlarına duyurduğu ilkeler de aynı yönde. Bir yapay zekâ aracı sonuca esaslı katkı yaptığında okura açıklama yapılıyor, ama her editoryal adım tek tek anlatılmıyor. Yapay zekâ destekli içeriğe onayı muhabir ve editör veriyor. Haberde imzası bulunan gazeteci, metnin kurum standartlarına uymasından sorumlu.

RSF öncülüğünde Kasım 2023’te yayımlanan Paris Yapay Zekâ ve Gazetecilik Şartı da yapım ya da dağıtımı etkileyen önemli yapay zekâ kullanımının içerikle birlikte açıkça bildirilmesini istiyor. Şart, yayın kuruluşlarının kullandıkları yapay zekâ sistemlerinin kamuya açık bir kaydını tutmasını da öneriyor. Gerçek dünyadan kaydedilmiş fotoğraf, ses ve video ile yapay zekâyla üretilmiş ya da ciddi biçimde değiştirilmiş içerik açıkça ayrılmalı.

Hangi durumda not gerekir?

Bu kurallar her durumu tek tek saymaz. Ortak ölçüt, yapay zekânın okurun gördüğü içeriğe esaslı katkı yapıp yapmadığıdır. Karar verirken şu dört soruyu sorun:

• Okurun okuduğu cümlelerin bir bölümü yapay zekâdan mı geliyor?
• Bir görsel, ses ya da video yapay zekâyla üretildi ya da değiştirildi mi?
• Haberin vardığı sonuç, yapay zekânın yaptığı bir hesaba ya da sınıflandırmaya mı dayanıyor?
• Yabancı dildeki bir açıklama okura yapay zekâ çevirisiyle mi ulaşıyor?

Bir sorunun cevabı evetse not yazmayı düşünün. Yazım düzeltmesi ya da arşivde arama gibi okurun gördüğü metni değiştirmeyen işlerde not çoğu zaman gerekmez. Son kararı kurumunuzun yazılı kuralı belirler. Dört sık durum için kısa bir rehber:

• Çeviri: Alıntı yapay zekâyla çevrildiyse ve biri aslıyla karşılaştırdıysa bunu söyleyin. Alıntının özgün dilini belirtin.
• Özet: Uzun bir raporun özeti yapay zekâyla çıkarıldıysa özeti kaynak belgeyle kimin karşılaştırdığını yazın, belgenin bağlantısını verin.
• Görsel üretimi: Gerçek bir olayı anlatırken haber fotoğrafı yerine yapay zekâ görseli kullanmayın. Görsel bir çizimse ya da haberin konusuysa alt yazıda yapay zekâyla üretildiğini açıkça yazın.
• Veri analizi: Tabloyu yapay zekâ temizlediyse ya da hesapladıysa sayıların hangi kaynaktan geldiğini ve hesabı kimin denetlediğini belirtin.

Not nasıl yazılır, kim onaylar?

Reuters Enstitüsü’nde 2025’te yayımlanan bir değerlendirme, yalnızca ‘yapay zekâyla üretildi’ etiketinin okura az şey anlattığını ve güveni düşürebildiğini hatırlatıyor. Yazar, yapay zekânın tam olarak ne yaptığını ve insan denetiminin düzeyini anlatan katmanlı bir açıklama öneriyor: sayfada görünen not, makinelerin okuyabildiği üst veri (metadata) ve haberin nasıl üretildiğini anlatan genel bir şeffaflık açıklaması.

İyi bir okur notu üç şeyi söyler: yapay zekâ hangi işi yaptı, insan neyi kontrol etti, sorumluluk kimde. Notu muhabir yazar, editör onaylar. Editör; notu, kullanılan aracı ve kontrol eden kişiyi haberin iç kaydına işler. Paris Şartı’nın önerdiği kamuya açık sistem kaydı da bu kayıtlardan kolayca çıkar.

Adım adım uygulama

1. Son bir haftada hazırladığınız üç haberi seçin ve her birinde yapay zekânın değdiği işleri yazın. Her haber için en az bir satırlık iş listesi çıktıysa tamam.
2. Dört soruyu her habere uygulayın ve not gerekip gerekmediğini yazın. Her kararın yanında tek cümlelik bir gerekçe varsa tamam.
3. Not gereken her haber için güçlü komutu kendi bilgilerinizle doldurun ve notu alın. Not iki cümleyi geçmiyor, makinenin işi ile insanın kontrolü ayrı ayrı yazılmışsa tamam.
4. Çeviriyi ya da özeti özgün belgeyle karşılaştırın, anlamı kaymış yeri düzeltin. Karşılaştırmayı yapan kişinin adı haber kaydına yazıldıysa tamam.
5. Notu editöre onaya gönderin ve onaylanan notu iç kayda işleyin. Kayıtta dört alan dolduysa tamam: haber, yapay zekânın işi, kontrol eden, onaylayan.

Sık yapılan hatalar

• Her habere aynı kalıp notu yapıştırmak. Okur hangi işin yapay zekâyla yapıldığını anlamaz.
• Notu sayfanın en altına, okurun görmeyeceği bir yere koymak. Not ilgili içeriğin yanında durmalı.
• Yapay zekâ görselini gerçek bir olayın fotoğrafı gibi sunmak ya da haber fotoğrafını yapay zekâyla düzeltmek.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• AP updates newsroom standards for artificial intelligence (AP basın duyurusu, Editor & Publisher) (İngilizce)
• AP clarifies standards around generative AI (Nieman Lab) (İngilizce)
• AI at Reuters: Be skeptical and verify (The Baron) (İngilizce)
• What Reuters is telling its journalists about using artificial intelligence (Talking Biz News) (İngilizce)
• Paris Charter on AI and Journalism (RSF) (İngilizce)
• Key AI concepts to grasp in a new hybrid journalism era (Reuters Institute) (İngilizce)

Son kontrol: 15 Kasım 2026. Bu bilgi 15.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.

Kaynak: yzdersleri.com/ders/haberde-yapay-zeka-kullanimini-okura-aciklamak/ · Yapay Zeka Dersleri