Röportaj sorularında yönlendirici soruyu yapay zekâyla ayıklamak

Elif Hanım bir ilçe gazetesinde muhabir. Mahallede üç gündür süren su kesintisi için yarın hem su idaresinin sözcüsüyle hem de etkilenen bir esnafla görüşecek. Gece hazırladığı listeye sabah baktığında bir şey dikkatini çekiyor: Soruların yarısı cevabı içinde taşıyor. “Kesintinin bakım ihmalinden kaynaklandığını kabul ediyor musunuz?” sorusu, karşısındakine ya kabul etme ya da savunmaya geçme seçeneği bırakıyor.

Röportajda yönlendirici soru, kaynağın kendi bildiğini değil sizin beklediğinizi duymanıza yol açar. Bu derste soru listenizi bir sohbet asistanına denetçi olarak okutacak, sorunlu soruları türlerine göre ayıracak ve listeyi açık sorudan belirli soruya inen bir sıraya sokacaksınız. Karar ve son ifade yine sizde kalacak.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Bir soru listesindeki yönlendirici, çok parçalı ve varsayım taşıyan soruları işaretlemek
• Yapay zekâya soruları yeniden yazdırmadan önce türüne göre sınıflandırtmak
• Görüşmeyi açık sorudan başlatıp belirli sorulara inen bir sıra kurmak
• Kaynağın kimliğini ve yayımlanmamış bilgiyi araca girmeden çalışmak

Yönlendirici soru neden haberi bozar?

İngiltere Adalet Bakanlığı’nın tanık ve mağdur görüşmeleri için yayımladığı Achieving Best Evidence kılavuzu, yönlendirici soruyu (leading question) cevabı ima eden ya da tartışmalı olabilecek olguları baştan kabul eden soru diye tanımlar. Kılavuza göre bu tür sorular yalnızca son çare olarak kullanılmalıdır, çünkü kişinin hatırladığını belirgin biçimde çarpıtabilir. En çok telkin taşıyan biçim ise sonuna “değil mi?” eklenen sorudur; bunlara etiket soru (tag question) denir.

Kılavuz ceza soruşturmaları için yazılmıştır, ama mantığı haber görüşmesine de uyar. Muhabir bir suçu ya da kusuru ilk dile getiren kişi olursa, kaynağın cevabı artık olayı değil sorunun çerçevesini anlatır. Pew Araştırma Merkezi’nin soru yazımı sayfası da küçük sözcük farklarının bile verilen cevapları önemli ölçüde değiştirebildiğini gösterir. Anket için söylenen bu uyarı, tek kişiyle yapılan görüşmede daha da geçerlidir.

Her sert soru yönlendirici değildir. “Denetim raporunda vanaların iki yıldır bakım görmediği yazıyor; buna ne diyorsunuz?” sorusu bir iddiayı kaynağıyla birlikte önüne koyar ve cevabı karşı tarafa bırakır. Sorun, belgesi olmayan bir varsayımı soru kılığında sunmaktır.

Üç soru türü: açık, belirli, çok parçalı

• Açık soru (open-ended question): Kaynağın serbestçe anlatmasına izin verir. Kılavuz görüşmenin mümkün olduğunca böyle sorularla başlamasını önerir; “Anlatır mısınız?” ve “Tarif eder misiniz?” iyi başlangıçlardır.
• Belirli soru: Açık sorudan sonra eksik kalan ayrıntıyı ister: “Kesinti hangi saatte başladı?”
• Çok parçalı soru: Birkaç şeyi aynı anda sorar. Kılavuz bunların tek konulu kısa sorulara bölünmesini ister. “Kesinti ne zaman başladı, neden duyurulmadı ve ne zaman bitecek?” sorusunda kaynak çoğunlukla yalnız birine cevap verir.

Yapay zekâ denetçi, muhabir siz

Sohbet asistanı bir soru listesini hızla tarar ve kalıpları yakalar; ama hangi sorunun haber için gerekli olduğunu bilemez. Associated Press’in (AP) 2023’te açıkladığı ilkelere göre üretken yapay zekâ aracından çıkan her şey, henüz sınanmamış kaynak malzemesi gibi ele alınmalıdır. Aynı ilkeler gizli ya da hassas bilginin bu araçlara girilmemesini ister.

Bu yüzden listeyi araca vermeden önce kaynağın adını, telefonunu, yayımlanmamış belgeyi ve size güvenerek anlatılan ayrıntıyı çıkarın. Yerlerine (KAYNAK), (KURUM), (TARİH) gibi yer tutucular koyun. Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun (KVKK) 24 Kasım 2025’te yayımladığı üretken yapay zekâ rehberi de bu araçları kullanırken kişisel veri konusunda dikkat edilecekleri anlatır. Kurumunuzun izin verdiği aracı kullanın.

Adım adım uygulama

1. Yaklaşan bir görüşmeniz için en az sekiz soruluk bir liste yazın. Liste hazır olduğunda tamam sayılır.
2. Listeden kaynağın adını ve yayımlanmamış her bilgiyi çıkarıp yer tutucu koyun. Metinde gerçek ad, telefon ya da belge numarası kalmadığında tamam sayılır.
3. Güçlü komutu kendi konunuza uyarlayıp listeyi asistana verin. Her soru bir türle etiketlendiğinde tamam sayılır.
4. Asistanın etiketlerini tek tek kendiniz okuyun; katılmadığınız etiketin yanına kendi gerekçenizi yazın. Her etiket için kabul ya da ret kararınız olduğunda tamam sayılır.
5. Belgeye dayanan sert soruları koruyun, belgesi olmayan varsayımı soru metninden çıkarın. Varsayım taşıyan her sorunun ya kaynağı belirtilmiş ya da açık soruya çevrilmiş olması gerekir.
6. Listeyi açık sorularla başlayacak biçimde yeniden sıralayın. İlk iki soru açık, çok parçalı soru sıfır olduğunda görev tamamdır.

Sık yapılan hatalar

• Asistanın önerdiği yeni ifadeyi okumadan listeye geçirmek. Öneri bazen sorunun haber değerini de siler.
• Her sert soruyu yönlendirici sanıp yumuşatmak. Kaynağı belli bir iddiayı karşı tarafa sormak gazeteciliğin parçasıdır.
• Kaynağın adını ya da size gizli verilen ayrıntıyı bağlam olsun diye komuta yazmak.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Achieving Best Evidence in Criminal Proceedings, İngiltere Adalet Bakanlığı (İngilizce)
• Achieving best evidence in criminal proceedings, yayın sayfası (İngilizce)
• Nieman Lab: AP’nin üretken yapay zekâ standartları (İngilizce)
• Pew Research Center: Writing Survey Questions (İngilizce)
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda) (Türkçe)

Son kontrol: 13 Kasım 2026. Bu bilgi 13.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.

Kaynak: yzdersleri.com/ders/roportaj-sorularinda-yonlendirici-soruyu-ayiklamak/ · Yapay Zeka Dersleri