Yapay zekâyla kavram haritası hazırlamak: öğretmen rehberi

Murat Bey ortaokulda fen bilimleri öğretmeni. Maddenin hâl değiştirmesiyle ilgili konuya başlamadan önce öğrencilerin kavramları birbirine nasıl bağladığını görmek istiyor. Kavram listesi elinde, ama bunları anlamlı bağlarla bir haritaya dökmek bir akşamını alıyor.

Yapay zekâ bu taslağı birkaç dakikada çıkarabilir. Ancak önerdiği bağların bir kısmı yanlış, eksik ya da sınıf düzeyinin dışında olabilir. Bu derste ünitedeki kavramlardan yapay zekâyla bir harita taslağı çıkaracak, her bağı ders kitabıyla sınayacak ve onaylı haritadan öğrencilerin dolduracağı boş bir harita etkinliği hazırlayacaksınız.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Bir odak sorusu ve 10–15 kavramla yapay zekâdan önerme listesi istemek.
• Her bağı ders kitabı ve öğretim programıyla karşılaştırıp doğru, yanlış ya da kapsam dışı diye işaretlemek.
• Onaylı haritadan, bazı kavramları boş bırakılmış bir öğrenci etkinliği hazırlamak.
• Öğrencinin doldurduğu haritadan kavram yanılgılarını fark etmek.

Kavram haritası nedir, neden işe yarar?

Joseph Novak ve Alberto Cañas’ın Florida’daki IHMC araştırma enstitüsü için yazdığı raporda kavram haritası (concept map), bilgiyi düzenlemeye ve göstermeye yarayan bir grafik araç olarak tanımlanır. Kavramlar kutu ya da daire içinde durur. İki kavramı birleştiren çizginin üstüne bağlayıcı sözcük (linking words) yazılır. Kavram, bağlayıcı ve kavram birlikte bir önerme (proposition) kurar: “Katı, ısı alınca eriyerek sıvıya dönüşür” gibi.

• En genel kavram üstte, daha özel kavramlar altta durur.
• Her harita bir odak sorusuna (focus question) cevap verir. Soru olmazsa harita konudan kayar.
• Haritanın farklı bölümlerini birleştiren çapraz bağlar (cross-links), konunun gerçekten anlaşıldığının önemli bir işaretidir.
• Harita, öğrencinin yanlış fikirlerini de görünür kılar.

MEB’in Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli sayfası da kavram haritalarını, akış diyagramları ve sınıflandırma tablolarıyla birlikte anlamlı öğrenmeyi destekleyen örgütsel düzenleyiciler arasında sayar. Aynı sayfadaki ön değerlendirme bölümü, öğrencilerin mevcut bilgi ve beceri düzeyini belirlemeyi amaçlar. Boş bir kavram haritası bunun için pratik bir araçtır.

Yapay zekâ taslak verir, ders kitabı karar verir

Yapay zekâ akıcı yazar ama emin bir dille yanlış bağ da kurabilir. Buna uydurma ya da halüsinasyon (hallucination) denir. UNESCO’nun eğitimde üretken yapay zekâ rehberi, okulların bu araçları sınamaya çoğu zaman hazır olmadığını hatırlatır. Bu yüzden kontrol işi sizdedir.

Kontrolü kolaylaştırmak için yapay zekâdan çizim değil, satır satır önerme listesi isteyin. Her satırı ders kitabıyla ve tymm.meb.gov.tr’deki öğretim programıyla karşılaştırın. Üç işaret yeter:

• D: Doğru ve kitapta karşılığı var.
• Y: Yanlış ya da yanıltıcı. Örneğin “ısı eşittir sıcaklık” bağı iki farklı kavramı birleştirir.
• K: Kapsam dışı. Doğru olabilir ama sınıf düzeyini aşar ya da programda yoktur.

UNESCO’nun öğretmenler için yapay zekâ yetkinlik çerçevesi de insanı merkeze alan bakışı ve yapay zekâ pedagojisini çerçevenin boyutları arasında sayar. Haritanın son hâlini siz onaylarsınız. Bu iş için ChatGPT, Gemini, Claude ya da okulunuzun onayladığı başka bir sohbet aracı kullanılabilir.

Boş harita etkinliği

Novak ve Cañas, uzmanın hazırladığı küçük bir iskelet harita (expert skeleton map) önerir: Temel kavramlar yerleştirilir, öğrenci haritayı genişletir. Raporda bir de “otopark” (parking lot) listesi geçer: haritaya yerleştirilmeyi bekleyen kavramlar.

Onaylı haritanızdan dört beş kavramı silip kenara bir otopark listesi koyun. İsterseniz kavramları bırakıp bağlayıcı sözcükleri boşaltın. Öğrenciler etkinliği kâğıt üzerinde, yapay zekâ aracı kullanmadan doldurur. Yanlış yerleştirilen kavramlar, sınıfta konuşulacak yanılgıların listesidir.

Bu listeyi olduğu gibi kullanmayın. Her satırı kitabınızla karşılaştırıp işaretleyin; yanılgı önerilerini de kendi sınıf deneyiminizle sınayın.

Adım adım uygulama

1. Ders kitabından bir konu seçin, odak sorusunu tek cümleyle yazın ve 10–15 kavramı kitabın kendi sözcükleriyle listeleyin. Tamam sayılması için her kavram kitapta geçmeli.
2. Güçlü komutu kendi kavramlarınızla kullanıp önerme listesini alın. Tamam sayılması için her satır kavram, bağlayıcı, kavram biçiminde olmalı.
3. Her satırı kitapla karşılaştırıp D, Y ya da K yazın; Y olanları düzeltin, K olanları çıkarın. Tamam sayılması için işaretsiz satır kalmamalı ve her D satırının yanında kitaptaki sayfa numarası yazmalı.
4. Onaylı önermelerden haritayı kâğıda ya da tahtaya çizin. Tamam sayılması için harita odak sorusuna cevap vermeli ve en az bir çapraz bağ içermeli.
5. Haritadan dört beş kavramı boşaltıp otopark listesine koyun. Tamam sayılması için her boşluğa uyan tek bir uygun kavram olmalı.
6. Etkinliği sınıfta uygulayıp yanlış bağları not edin. Tamam sayılması için en az iki yanılgıyı belirleyip bir sonraki derste konuşmuş olmalısınız.

Sık yapılan hatalar

• Yapay zekânın önerdiği bağları kontrol etmeden çoğaltıp dağıtmak.
• Kavram listesi vermeden bütün haritayı yapay zekâya bırakmak. Bu durumda programda olmayan kavramlar haritaya girer.
• Kavramları bağlayıcı sözcük olmadan, yalnız çizgiyle bağlamak. Önerme kurulmayınca öğrencinin ne anladığı görünmez.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Novak ve Cañas: The Theory Underlying Concept Maps and How to Construct Them (IHMC) (İngilizce)
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Öğrenme-Öğretme Yaşantıları (Türkçe)
• MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Öğretim Programları (Türkçe)
• UNESCO: Guidance for generative AI in education and research (İngilizce)
• UNESCO: AI competency framework for teachers (İngilizce)

Son kontrol: 13 Kasım 2026. Bu bilgi 13.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.

Kaynak: yzdersleri.com/ders/yapay-zekayla-kavram-haritasi-hazirlamak-ogretmenler/ · Yapay Zeka Dersleri