Afet sonrası sahte bağış çağrılarını tanımak
- Okuma süresi: 4 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Bu ders genel bilgi verir; uzman görüşünün yerine geçmez.
Bir afetten sonra yardım etme isteği doğaldır ve dolandırıcılar tam bunu hedefler. Bu derste, bağış çağrılarını yardım etmekten vazgeçmeden nasıl güvenle ayırt edeceğinizi öğreneceksiniz.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Afet sonrası sahte bağış çağrılarının nasıl göründüğünü
- Yapay zekâ görsellerinin bu çağrılarda nasıl kullanılabildiğini
- Bağıştan önce yapılacak kontrolleri
- Bir bağış mesajını paylaşmadan önce neye bakacağınızı
Sahte çağrı nasıl görünür?
Milliyet’in 9 Şubat 2023 tarihli haberi, depremin ardından dolandırıcıların Kızılay, AFAD ve Ahbap gibi kurumların sitelerini taklit ettiğini anlatıyor. Sahte siteler sponsorlu bağlantı olarak arama sonuçlarının üstünde çıkmış, Google bunları kısa sürede kaldırmış. Habere göre yaklaşık on sahte AFAD sitesi belirlendi ve USOM bunlara erişimi engelledi. Dolandırıcılar ayrıca IBAN ve kripto para adresleri paylaştı, sosyal medyada sahte sayfa ve gruplar açtı, tanınmış kişilerin hesaplarını taklit etti.
Habere göre uzmanlar şunu hatırlatıyor: Afet dönemlerinde insanların empatisi kötüye kullanılıyor. WhatsApp gruplarında kontrol edilmemiş IBAN ve siteler hızla yayılıyor. Kripto paranın izini sürmek de zor.
ABD Federal Ticaret Komisyonu’nun Ekim 2024 tarihli uyarısı benzer işaretleri sayıyor: nakit, hediye kartı, havale ya da kripto para ile ödeme ısrarı, kontrol edilmemiş sosyal medya bağış çağrısı (özellikle bir arkadaşınızın hesabından gelmiş görünen), onaylanmamış bir numaraya kısa mesajla bağış ve paranın nereye gideceğine dair belirsizlik. Kredi kartıyla ödemenin, nakit ve havaleye göre daha fazla koruma sağlayabildiğini de belirtiyor.
FBI’ın Aralık 2024 tarihli duyurusu ise suçluların sahte hayır kurumlarına bağış toplamak için yapay zekâyla üretilmiş afet ya da çatışma görselleri kullanabildiğini söylüyor. Yani etkileyici bir fotoğraf, çağrının gerçek olduğunu göstermez.
Türkiye’de bağıştan önce ne kontrol edilir?
Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı MASAK’ın 2021 tarihli bağışçı rehberi, dernek ve vakıfların yardım toplamak için valilik ya da kaymakamlıktan izin alması gerektiğini, bunun istisnası olan kuruluşların listesinin Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü’nün sitesinde yayımlandığını anlatıyor. Rehber, e-Devlet’teki “Yardım Toplama Yetkisi Sorgulama” hizmetini kontrol için gösteriyor. Bağışın kuruluşun banka hesabına yatırılması, elden verilen bağışta makbuz alınması, banka dekontunun ya da hesap özetinin makbuz yerine geçmesi de rehberde yer alıyor. Genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir.
Örnek: Eskişehir’de Zeynep, bir sel felaketinin ardından apartman grubunda şu mesajı görüyor: “Acil yardım, şu IBAN’a para yatırın, etkileyici görüntüler ektedir.” (Zeynep ve mesaj kurgudur.) Mesajı gönderen kişinin kim olduğunu bilmiyor, IBAN bir kuruma değil kişi adına. Zeynep bağış yapmak yerine mesajı yapay zekâya yapıştırıp kontrol listesi istiyor.
Adım adım uygulama
- Bağış için bildiğiniz kurumun internet sitesini adres çubuğuna kendiniz yazarak açın; mesajdaki bağlantıya tıklamayın.
- Kamu kurumu sitelerinin gov.tr uzantısıyla bittiğine bakın, ama tek başına yeterli saymayın.
- Dernek ya da vakıfsa e-Devlet’teki yardım toplama yetkisi sorgulamasına bakın.
- IBAN kişi adınaysa ya da kuruluş adı belirsizse bağış yapmayın.
- Kripto para, hediye kartı ya da kapıda nakit ısrarına uymayın.
- Bağışınızın dekontunu ya da makbuzunu saklayın.
- Kontrol edemediğiniz mesajı grubunuzda paylaşmayın.
Kontrol listesi
- Kurumun adını ve sitesini kendim yazarak ulaştım
- Yetkisini resmî kaynaktan sorguladım
- IBAN bir kuruma ait, kişi adına değil
- Ödeme yolu normal bir banka işlemi
- Mesajı paylaşmadan önce kontrol ettim
Zayıf komut
Bu bağış mesajı gerçek mi?
Güçlü komut
Aşağıda bir grup yazışmasında gördüğüm bağış çağrısını yapıştırıyorum. Mesajda sahte bağışa işaret edebilecek noktaları listele: gönderenin belirsizliği, kişi adına IBAN, kripto ya da hediye kartı isteği, aciliyet baskısı, kaynak göstermeyen duygusal görsel, bilinmeyen bağlantı. Her madde için nedenini yaz. IBAN’ın ya da kuruluşun gerçek olup olmadığını bildiğini söyleme; bunu bilemezsin. Sonra bağış yapmadan önce yapabileceğim üç bağımsız kontrolü sırala. Mesaj: [mesajı buraya yapıştırın]
Yapay zekâ çıktısı (örnek)
Dikkat çeken noktalar: 1. IBAN bir kuruma değil, bir kişiye ait görünüyor. 2. Mesajı kimin yazdığı belli değil. 3. “Acil” baskısı ve duygusal görsel var, ama görselin kaynağı yok. IBAN’ın gerçek olup olmadığını bilemem. Kontrol için: kurumun resmî sitesini kendiniz açın, e-Devlet’te yetki sorgulayın, mesajı paylaşmayın.
Sık yapılan hatalar
- Etkileyici bir görsele bakıp çağrıyı gerçek saymak
- Grupta gelen IBAN’ı kontrol etmeden başkalarına iletmek
- Aramadaki ilk sponsorlu bağlantıyı resmî site sanmak
- Bağış sonrası makbuz ya da dekont saklamamak
İpucu
Bağışı kontrol edemeyeceğiniz bir çağrıyı paylaşmayın. Doğru kuruma yapılan tek bir güvenli bağış, kontrol edilmemiş bir mesajın yüz kez paylaşılmasından daha çok işe yarar.
Kendinizi deneyin
Afet sonrası bir bağış çağrısı gördüğünüzde en güvenli yol hangisidir?
Hangisi sahte bağış çağrısının işaretidir?
Yapay zekâya bağış mesajını yapıştırdığınızda ondan ne beklemelisiniz?
Kaynaklar
- FTC: After a disaster, make your donations count (İngilizce)
- FBI IC3: Criminals Use Generative AI to Facilitate Financial Fraud (İngilizce)
- Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü: Bağışçı Rehberi (MASAK, 2021) (Türkçe)
- Milliyet: Siber dolandırıcılar depremde de sahnede (Türkçe)
Son kontrol: 8 Kasım 2026
Kaynak: yzdersleri.com/ders/afet-sonrasi-sahte-bagis-cagrilarini-tanimak/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Öğrenme yolunda sıradaki ders: Yapay zekâyla yazılmış sahte sağlık ürünü reklamı
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
