Yapay zekâyla akran ders gözlemi formu hazırlamak
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Öğretmenler Günü haftasında Ayşe Hanım ile zümre arkadaşı Murat Bey, birbirlerinin dersine girmeye karar verdi. İlk denemede ellerindeki form “Öğrenciler derse katıldı mı?”, “Sorular etkili miydi?” gibi maddelerle doluydu. Ders bitince ikisi de aynı şeyi fark etti: Her madde yoruma açıktı. Biri “evet” derken öteki “kısmen” diyordu ve geri bildirim konuşması bir izlenim tartışmasına dönüştü.
Bu derste tek bir gözlem odağı seçip onu görülebilir, sayılabilir davranış maddelerine çevireceksiniz. Taslağı bir yapay zekâ sohbet aracına hazırlatacak, öğrenci ve meslektaş adı gibi kişisel bilgileri dışarıda tutacak, sonra formu gözlenecek meslektaşınızla birlikte kısaltacaksınız. Elinizde bir ders saatinde kullanılabilecek tek sayfalık bir form olacak.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Soru sorma, bekleme süresi ve katılım arasından bir gözlem odağı seçip gerekçesini bir cümleyle yazmak.
- Yoruma açık bir maddeyi, iki gözlemcinin aynı biçimde işaretleyebileceği gözlenebilir bir davranış maddesine dönüştürmek.
- Yapay zekâ aracına kişisel veri vermeden, bağlamı açıkça tarif eden bir komut yazmak.
- Formu meslektaşınızla en çok yedi maddeye indirip deneme gözlemine hazır hâle getirmek.
Akran gözlemi neden tek odakla başlar?
Akran gözlemi (peer observation), bir öğretmenin meslektaşının dersini not vermek için değil, birlikte öğrenmek için izlemesidir. MEB’in Okul Temelli Mesleki Gelişim Kılavuzu, meslektaş gözlemini gözlem ve iş birliği etkinlikleri arasında sayar. Kılavuz, gözlemcinin ölçütleri çalışmanın amacına göre hazırlayıp önceden paylaşmasını önerir. Öğretmenlik Mesleği Genel Yeterlikleri de meslektaşlarla bilgi ve deneyim paylaşmayı, paydaşlardan gelen görüşlerle öz değerlendirme yapmayı öğretmenden beklenen davranışlar arasında gösterir.
Bir ders saatinde her şeye bakan gözlemci, hiçbir şeyi dikkatle göremez. OECD’nin matematik derslerini videoyla inceleyen Global Teaching InSights çalışması, sınıf içi konuşmayı (classroom discourse) kimin konuştuğu, soruların niteliği ve açıklamaların derinliği üzerinden ele aldı. Çalışmada öğrencilere çoğunlukla bilgi hatırlatan ve yanıt söyleten soruların sorulduğu, açıklamaların ise genellikle kısa ve yüzeysel kaldığı görüldü. Bu bulgu gözlem için iyi bir başlangıç verir. Üç odaktan birini seçin:
- Soru sorma: Soruların ne kadarı tek doğru yanıtlı, ne kadarı neden ve nasıl sorusu?
- Bekleme süresi (wait time): Öğretmen soruyu sorduktan sonra söz vermeden önce ne kadar bekliyor? Eksik yanıttan sonra yeniden soruyor mu?
- Katılım: Söz alan öğrenciler hep aynı bölümden mi? Söz almayan öğrenciye nasıl yer açılıyor?
Gözlenebilir madde nasıl yazılır?
İyi bir gözlem maddesi, iki farklı gözlemcinin aynı dersi izleyip aynı işareti koyabileceği kadar açıktır. Bunun için madde bir yargı değil bir davranış anlatır ve nasıl kaydedileceğini söyler: çetele, süre ya da evet/hayır. “Öğretmen yeterince bekliyor” yerine “Soru ile ilk söz verme arasındaki süreyi saniye olarak not edin” yazın. “Öğrenciler katılıyor” yerine “Söz alan öğrencileri sıra grubuna göre çeteleyin: ön, orta, arka” yazın.
Formda öğrenci adı, numarası ya da kim olduğunu belli eden bir betimleme yer almaz. Gerekirse sıra grubu kullanılır. MEB’in Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu, verinin gereken en düşük düzeyde toplanmasını ilke olarak koyar. Kılavuza göre öğrenciyi sürece katmayan ders hazırlığı ve mesleki gelişim çalışmalarında etik beyan formu zorunlu değildir. Öğrencinin yazısı, sesi ya da notu bir yapay zekâ aracına yüklenirse ise adlar gizlenmiş olsa bile beyan gerekir. Boş formu hazırlatmak birinci gruba girer. Doldurulmuş gözlem notlarını, içinde öğrencilerin söyledikleri varken araca yapıştırmayın. Meslektaşınızın adını da komuta yazmayın.
Yapay zekâ taslağı yazar, kararı siz verirsiniz
UNESCO’nun 2024’te yayımladığı öğretmenler için yapay zekâ yeterlik çerçevesi beş alan tanımlar: insan merkezli bakış, yapay zekâ etiği, yapay zekânın temelleri ve uygulamaları, yapay zekâyla öğretim ve yapay zekâyla mesleki gelişim. Çerçeveye göre yapay zekâ araçları öğretmenin rolünü tamamlamalı, onun yerine geçmemelidir. Gözlem formunda bu şu demektir: Araç madde önerir; hangi maddenin kalacağına siz ve meslektaşınız karar verirsiniz.
Zayıf komut
Ders gözlem formu hazırla.
Güçlü komut
Ortaokul 7. sınıf fen bilimleri dersi için bir akran gözlem formu hazırlamak istiyorum. Gözlem odağı: soru sorma ve bekleme süresi. Gözlemci 40 dakikalık dersin tamamını izleyecek. En çok 8 madde öner. Her madde tek bir gözlenebilir öğretmen davranışını anlatsın, yorum içermesin ve nasıl kaydedileceğini belirtsin: çetele, saniye ya da evet/hayır. Form öğrenci adı, numarası ya da kimliği belli eden bilgi istemesin; öğrencileri gerekirse sıra grubuyla kaydet. Sona, gözlem sonrası konuşma için iki açık uçlu soru ekle. Tablo biçiminde ver.
Örnek çıktı
1. Tek doğru yanıtlı soru sayısı (çetele).
2. Neden ya da nasıl sorusu sayısı (çetele).
3. Soru ile ilk söz verme arasındaki süre (her soru için saniye).
4. Eksik yanıttan sonra öğretmenin ipucu vererek yeniden sorması (evet/hayır).
5. Söz alan öğrencilerin sıra grubu: ön, orta, arka (çetele).
6. Öğretmenin bir öğrencinin yanıtını başka öğrenciye yeniden sorması (çetele).
Konuşma soruları: Sessizlik en uzun hangi soruda sürdü ve ardından ne oldu? Bir sonraki derste hangi maddeye yeniden bakmak istersiniz?
Adım adım uygulama
- Meslektaşınızla on dakika konuşup tek bir odak seçin. Odak ve gerekçesi bir cümleyle yazıldığında bu adım tamamdır.
- Güçlü komuttaki sınıf, ders ve odak bilgisini kendi durumunuza göre değiştirip aracı çalıştırın. Komutta hiçbir kişi adı, okul adı ya da öğrenci bilgisi yoksa adım tamamdır.
- Gelen her maddeyi tek soruyla süzün: İkimiz aynı dersi izlesek aynı işareti koyar mıyız? Yanıt hayırsa maddeyi yeniden yazın ya da çıkarın.
- Formu meslektaşınızla en çok yedi maddeye indirin; gözlenen öğretmen, özellikle bakılmasını istediği bir maddeyi kendisi eklesin. Form tek sayfaya sığıyor ve her maddenin kayıt biçimi belliyse adım tamamdır.
- Formu bir derste deneyin ve aynı gün kısa bir geri bildirim konuşması yapın. İkinci sürümde en az bir madde değiştiğinde ya da gerekçesiyle korunduğunda çalışma tamamdır.
Sık yapılan hatalar
- Formu puanlama aracına çevirmek: Birden beşe kadar etkililik ölçeği yargı üretir; sayım ve süre kaydı konuşmayı somut tutar.
- Yapay zekânın önerdiği uzun listeyi olduğu gibi kullanmak: Gözlemci bir ders saatinde yirmi maddeyi aynı anda izleyemez.
- Doldurulmuş notları özetletmek için araca yapıştırmak: Notlarda öğrencilerin sözleri varsa bu, öğrenci verisinin işlenmesi sayılır ve etik beyan yükümlülüğü doğurabilir.
İpucu
Formu gözlemden önce gözlenen öğretmene verin. Neye bakılacağını önceden bilen meslektaşınız kendini sınanan biri gibi değil, birlikte çalışan biri gibi hisseder. MEB kılavuzu da ölçütlerin önceden paylaşılmasını önerir.
Kendinizi deneyin
Aşağıdakilerden hangisi gözlenebilir bir akran gözlem maddesidir?
Yapay zekâ aracına gözlem formu hazırlatırken hangisini yapmamalısınız?
MEB etik kılavuzuna göre hangi durumda etik beyan gerekir?
Kaynaklar
- MEB Okul Temelli Mesleki Gelişim Kılavuzu (Türkçe)
- MEB Öğretmenlik Mesleği Genel Yeterlikleri (Türkçe)
- MEB Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (Türkçe)
- UNESCO: Öğrenciler ve öğretmenler için yapay zekâ yeterlik çerçeveleri (İngilizce)
- OECD Global Teaching InSights: Instruction (İngilizce)
Son kontrol: 13 Kasım 2026. Bu bilgi 13.11.2026 tarihli kaynaklara dayanır; durum değişebilir.
Kaynak: yzdersleri.com/ders/akran-ders-gozlemi-formu-yapay-zeka/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
