Nöbet çizelgesi nasıl çözülür? Kısıt sağlama
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez

Beş öğretmen, iki nöbet yeri, bir hafta ve herkesin ayrı bir mazereti. Nöbet çizelgesini elle yapanlar, bir kişiyi yerleştirince başka bir kişinin mazeretine çarptığını bilir. Bu derste bu tür işlerin “kısıt sağlama” adıyla nasıl düzenli çözüldüğünü öğreneceksiniz.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Değişken, alan ve kısıt kavramlarını
- Bir nöbet ya da gözetmen çizelgesini bu üç parçayla yazmayı
- Geri dönerek arama (backtracking) fikrini
- Sohbet botuna çizelge taslağı hazırlatıp sonucu kontrol etmeyi
Üç parça: değişken, alan, kısıt
Hacettepe Üniversitesi sunucusunda yayımlanan yapay zekâ ders notlarına göre kısıt sağlama problemi (constraint satisfaction problem), değişkenlerin değer aldığı ve bütün kuralların aynı anda sağlanması gereken bir arama problemidir. Üç parçası vardır:
- Değişken: Değer verilecek şeyler. Nöbet çizelgesinde her gün ve yerin birleşimi bir değişkendir: “Salı, bahçe”.
- Alan: Her değişkene verilebilecek değerler. Burada öğretmenlerin adları: Ayşe, Burak, Cem, Derya, Emre. Bu adlar kurgusaldır.
- Kısıt: Değerler arasındaki kurallar. “Bir kişi aynı gün iki yerde nöbet tutamaz.” “Cem Salı günü derste.”
Notlarda tek değişkeni ilgilendiren kısıtlarla iki değişkeni ilgilendirenler ayrılıyor. “Cem Salı nöbet tutamaz” birincidir. “Aynı gün iki yerde aynı kişi olamaz” ikincidir. Pratikte bir ayrım daha işinize yarar: zorunlu kurallar mutlaka tutmalı, tercihler ise tutarsa iyi olur. “Herkese eşit sayıda nöbet” çoğu okulda bir tercihtir.
Bir okul müdürünün haftası
Okul idarecisi on nöbet yuvasını beş kişiye bölmek istiyor: pazartesiden cumaya, bahçe ve koridor. Kurallar: herkes haftada en çok iki nöbet tutacak, aynı gün bir kişi yalnız bir yerde olacak, art arda iki gün nöbet olmayacak. Cem Salı ve Perşembe, Derya Cuma günü uygun değil.
Aynı yapı bir kamu birim amirinin sınav gözetmen çizelgesine de uyar. Değişkenler salon ve oturum, alan gözetmen listesi, kısıtlar ise “aynı kişi aynı saatte iki salonda olamaz” ve “bir kişi günde en çok iki oturumda görev alır” gibi kurallar olabilir; bunlar örnektir. Hangi kuralın geçerli olduğunu kurumunuzun yönergesinden okuyun; bu ders yalnız yöntemi anlatır.
Çözümü nasıl bulursunuz?
Hacettepe notlarında anlatılan geri dönerek arama (backtracking) günlük sezginizle aynıdır. Boş yuvaları sırayla doldurursunuz. Bir yuvaya kimseyi koyamıyorsanız bir önceki seçiminize dönüp onu değiştirirsiniz. Bütün yuvalar kuralları bozmadan dolduğunda iş biter.
Notlar bir sıralama kuralı da veriyor: en az yasal değeri kalan değişkeni, yani burada en az seçeneği kalan yuvayı önce doldurun. Cuma günü Derya uygun değilse o yuvadaki seçenekler azalır; Salı ve Perşembe de Cem yüzünden daralır. Dar yuvalardan başlamak, sonradan çıkmaza girme ihtimalini genellikle düşürür. Elle yapınca geri dönüşler uzun sürebilir. Sohbet botu taslağı hızla çıkarır, ama kuralların gerçekten tutup tutmadığını yine siz kontrol edersiniz.
Konu üniversite derslerinde de yer alıyor. Stanford’ın CS221 dersinin tanımında kısıt sağlama, işlenen konular arasında sayılıyor. Harvard’ın CS50 yapay zekâ dersinde ise kısıt sağlama ve geri dönerek arama, optimizasyon dersinin başlıkları arasında.
Kişisel veri uyarısı: Çizelge hazırlatırken gerçek ad, TC kimlik numarası ya da mazeret nedeni yazmayın. “Ö1, Ö2” gibi kodlar kullanın, sonucu kendiniz gerçek adlarla eşleştirin. Sağlık raporu gibi nedenleri hiçbir koşulda botla paylaşmayın.
Zayıf komut
Bana bir nöbet çizelgesi yap.
Güçlü komut
Bir okulda nöbet çizelgesi hazırlamak istiyorum. Kişiler kurgusal: Ayşe, Burak, Cem, Derya, Emre. Pazartesiden cumaya her gün iki nöbet yeri var: bahçe ve koridor. Kurallar: herkes haftada en çok iki nöbet tutar. Aynı gün bir kişi yalnız bir yerde olur. Art arda iki gün nöbet tutan kimse olmaz. Cem Salı ve Perşembe, Derya Cuma uygun değil. Önce değişkenleri, alanları ve kısıtları listele. Sonra bir çizelge öner ve her kuralı tek tek kontrol ederek tabloda göster. Kural bozan yer varsa kendin düzelt. Formül kullanma.
Yapay zekâ çıktısı (örnek)
Pazartesi: bahçe Ayşe, koridor Burak. Salı: bahçe Derya, koridor Emre. Çarşamba: bahçe Ayşe, koridor Cem. Perşembe: bahçe Burak, koridor Derya. Cuma: bahçe Cem, koridor Emre. Kontrol: herkes iki nöbet tutuyor, aynı gün tekrar eden kişi yok, art arda gün nöbeti yok, Cem Salı ve Perşembe, Derya Cuma nöbetsiz.
Adım adım uygulama
- Çizelge yapacağınız işi seçin: haftalık nöbet ya da bir sınav günü.
- Yuvaları (değişkenleri) listeleyin.
- Kişileri (alanı) kodlarla ya da kurgusal adlarla yazın.
- Zorunlu kuralları ve tercihleri iki ayrı listeye ayırın.
- Güçlü komutu kendi işinize göre düzenleyip botla çizelge taslağı isteyin.
- Çıkan çizelgeyi her kural için bir satır işaretleyerek kontrol edin.
- Kural bozan yer varsa botun düzeltmesini isteyin; son çizelgeyi gerçek adlarla kendiniz eşleştirin.
Kontrol listesi
- Her yuvada tam bir kişi var.
- Hiçbir kişi mazeretli olduğu güne yazılmamış.
- Nöbet sayıları kurala uygun.
- Gerçek adlar yalnız son aşamada, sizin bilgisayarınızda eklenmiş.
Sık yapılan hatalar
- Kuralları baştan yazmamak: Bot bilmediği kuralı uygulayamaz. Mazeretleri ve sınırları komuta ekleyin.
- Kontrol etmemek: Bot bazen kuralı bozan bir satır bırakır. Her kuralı satır satır işaretleyin.
- Tercihleri zorunlu sanmak: Eşit dağılım gibi tercihleri zorunlu yazarsanız çözüm çıkmayabilir.
- Gerçek kişisel veriyi yazmak: Ad, kimlik bilgisi ve mazeret nedenleri botla paylaşılmaz.
İpucu
Çözüm çıkmıyorsa en az önemli kuralı gevşetin ve botla kuralları birlikte gözden geçirin. Çoğu zaman çelişen iki kural vardır; birini bulmak yeter.
Kendinizi deneyin
Nöbet çizelgesinde Salı günü bahçe yuvası hangi parçadır?
Cem Salı günü derste olduğu için nöbet tutamıyor. Bu ne tür bir kural?
Geri dönerek aramada bir yuvaya kimse yerleştirilemezse ne yapılır?
Kaynaklar
- Stanford Üniversitesi, CS221 (2026 baharı) ders sayfası (İngilizce)
- Harvard CS50’nin yapay zekâ dersi (2022 yaz) ders programı (İngilizce)
- Hacettepe Üniversitesi sunucusundaki yapay zekâ ders notları: kısıt sağlama problemleri (İngilizce)
Son kontrol: 16 Kasım 2026. Bu bilgi bu tarihte açılan kaynaklara dayanır; durum değişebilir.
Kaynak: yzdersleri.com/ders/nobet-cizelgesi-nasil-cozulur-kisit-saglama/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.





