Risk kaydı ve ön ölüm (pre-mortem) çalışması
- Okuma süresi: 5 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Bu ders genel bilgi verir; uzman görüşünün yerine geçmez. Sigorta, iş sağlığı ve güvenliği, hukuk ve vergi kaynaklı riskler için ilgili uzmana danışın. Ders yatırım ya da getiri tavsiyesi içermez; yalnız işletmenizin kendi kararlarındaki riskler üzerinedir.
Büyük bir karardan önce çoğu ekip planın neden işleyeceğini konuşur. Ön ölüm bunun tersini yapar: plan başarısız olmuş gibi davranıp nedenlerini arar. Yapay zekâ bu neden listesini genişletir; neyin önemli olduğuna siz karar verirsiniz.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Ön ölüm çalışmasını küçük bir ekiple nasıl yapacağınızı
- Nedenleri risk kaydına nasıl dönüştüreceğinizi
- Olasılık ve etkiyi rakam uydurmadan nasıl sınıflayacağınızı
- Yapay zekâyı listeyi genişletmek için, sıralamak için değil, nasıl kullanacağınızı
Ön ölüm nasıl yapılır?
Yöntemi geliştiren araştırmacı Gary Klein, Psychology Today dergisindeki yazısında (14 Ocak 2021) şöyle anlatıyor. Plan ekibe tanıtıldıktan sonra bir toplantı yapılır; çalışma yirmi otuz dakika sürebilir. Ekibe, kusursuz bir kristal kürenin planın başarısız olduğunu gösterdiği söylenir: bu kesindir. Her üye iki dakika içinde başarısızlığın nedenlerini yazar. Sonra herkes sırayla en önemli nedenini söyler ve tahtaya yazılır. Sonraki sürümlerde her üye bu sorunlara karşı yapabileceği eylemleri yazar ve sorunlar olasılık, etki ve önlenebilirlik bakımından değerlendirilir.
Küçük işletmede bu çalışmayı kendiniz, bir ortağınız, bir çalışanınız ve gerekirse mali müşavirinizle yapabilirsiniz. Önemli bir kural: önce kendiniz yazın, yapay zekâ listesini sonra görün. Aksi hâlde araç listesinden sonra kendi bildiğiniz, aracın bilemeyeceği sebepleri (belirli bir tedarikçinin geç teslim etme alışkanlığı, ustanın tatile çıkması gibi) unutursunuz.
Risk kaydına dönüştürmek
ISO sayfasına göre ISO 31000, risk yönetimine ilişkin ilke, çerçeve ve süreç sunar; büyüklüğü ya da sektörü ne olursa olsun her kuruluş için hazırlanmıştır. Sertifikasyon için kullanılmaz, ancak iç ya da dış denetimlere yol gösterebilir. Küçük bir işletme için bu yaklaşımın özü sadedir: riski tanımlayın, değerlendirin, bir sahibi olsun, önlem alın, düzenli gözden geçirin.
Kayıtta şu sütunlar bulunsun: risk (olay ve sonucu), neden, olasılık, etki, sahip, önleyici eylem, uyarı işareti, gözden geçirme tarihi, durum. Olasılığa yüzde yazmayın; düşük, orta, yüksek ölçeği yeter ve değerlendirmeyi siz yaparsınız. Kendi yapay zekâ kullanımınızın riskleri için NIST Yapay Zekâ Risk Yönetimi Çerçevesine de bakabilirsiniz; NIST sayfasına göre çerçeve gönüllü kullanım içindir ve 26 Ocak 2023’te yayımlanmıştır. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun iş yerleri belgesi de yapay zekâ kullanımının denetlenebilirlik, karar kalitesi ve veri güvenliği gibi risklerini sayıyor. Bu konuyu yönetici gözüyle ele alan Risk, KVKK, gizlilik ve itibar dersi de ayrıca var.
Zayıf komut
Yeni şube açmanın risklerini say.
Güçlü komut
Ben (sektör) alanında küçük bir işletmenin sahibiyim. Şu kararı vermek üzereyim: (kararı bir cümleyle yazın). Aşağıda bu karar için kendi ön ölüm listemi yazdım. Şimdi şunu yap: 1) Listemde olmayan ama yaygın başarısızlık nedenlerini ek olarak sırala; her birinin genel bir kalıp mı, benim durumuma özgü mü olduğunu işaretle. 2) Benim listemdeki her neden için bir erken uyarı işareti öner. 3) Hiçbirine olasılık yüzdesi ya da maliyet rakamı verme. 4) Sektör ve mevzuat konusunda bilmediğin yeri “uzmana sorun” diye işaretle.
(Önce kendi listenizi yazın, sonra buraya yapıştırın.)
Komut
Aşağıdaki nedenleri risk kaydı tablosuna çevir. Sütunlar: risk, neden, olasılık (düşük, orta, yüksek için boş bırak), etki (boş bırak), sahip (boş bırak), önleyici eylem önerisi, erken uyarı işareti, gözden geçirme sıklığı önerisi. Olasılık ve etkiyi ben dolduracağım. Aynı nedenin farklı sözlerle tekrar edildiği satırları birleştirmeyi öner ama birleştirmeden önce bana sor.
(Nedenler listenizi yapıştırın.)
Yapay zekâ çıktısı (örnek)
Risk: Ana tedarikçi teslimi geciktirir ve satış kaçar. Neden: Tek tedarikçiye bağımlılık. Olasılık: (siz doldurun). Etki: (siz doldurun). Önleyici eylem önerisi: İkinci bir tedarikçiyle ön görüşme. Erken uyarı işareti: Son iki teslimin gecikmesi.
Yapay zekânın burada yanılabileceği yerler
- Her sektör için aynı genel risk listesini üretebilir; ruhsat, mahalle, tedarikçi gibi yerel ayrıntıları bilmez.
- Olasılık ve etki için yüzde ya da para tutarı uydurabilir. Bu rakamlar hiçbir veriye dayanmaz.
- Çok sayıda riski eşit önemdeymiş gibi sıralayabilir; sınıflamayı siz yapın.
- Önlem olarak hukuki ya da sigortaya ilişkin kesin cümleler kurabilir. Bu cümleleri uzmana gösterin.
- Listenizi gördükten sonra ona benzeyen nedenleri yeni bir şeymiş gibi sunabilir.
Adım adım uygulama
Bu çalışma tamamen ücretsiz yapılabilir: kâğıt, e-tablo ve yapay zekâ asistanının ücretsiz kullanımı yeter. Yapay zekâ olmadan da yapılır; araç yalnız listeyi genişletir.
- Vereceğiniz kararı bir cümleyle yazın.
- Ekibinizle toplanın ve planın başarısız olduğunu varsayın; herkes iki dakika sessizce nedenleri yazsın.
- Sırayla en önemli nedenleri toplayın ve tek listede birleştirin.
- Listeyi yapay zekâya vererek ek nedenleri isteyin; genel kalıp ve özgün işaretlerini ayırın.
- Nedenleri risk kaydı tablosuna dönüştürün.
- Olasılık, etki ve sahibi sütunlarını kendiniz doldurun.
- En yüksek öncelikli üç risk için önleyici eylem ve erken uyarı işaretini yazın.
- Gözden geçirme tarihini takvime koyun ve o tarihte kaydı yeniden okuyun.
Kontrol listesi
- Önce kendi listemi yazdım mı?
- Her riskin bir sahibi ve gözden geçirme tarihi var mı?
- Olasılık ve etkiyi ben mi belirledim?
- Kayıtta rakam uydurması kalmadı mı?
- Hukuk, sigorta ve vergi ile ilgili maddeleri uzmana gösterdim mi?
Sık yapılan hatalar
- Araçtan risk listesi isteyip kendi bildiklerini yazmamak.
- Olasılığı yüzdeyle yazıp ölçüm yapmış gibi davranmak.
- Sahipsiz risk bırakmak.
- Kaydı bir kez yazıp bir daha açmamak.
İpucu
Çalışmayı kararı vermeden önce, plan hâlâ değiştirilebilirken yapın. Karar verilip para harcandıktan sonra yapılan ön ölüm, çoğu zaman gerekçe toplama aracına dönüşür.
Kendinizi deneyin
Ön ölüm çalışmasında ekibe ne söylenir?
Yapay zekâ bir riske yüzde otuz olasılık verdi. Nasıl değerlendirirsiniz?
Ön ölümde yapay zekâ listesi ne zaman kullanılmalıdır?
Kaynaklar
- Gary Klein, Psychology Today: The Pre-Mortem Method (14 Ocak 2021) (İngilizce)
- ISO: ISO 31000, risk yönetimi (İngilizce)
- NIST: Yapay Zekâ Risk Yönetimi Çerçevesi (İngilizce)
- Kişisel Verileri Koruma Kurumu: İş Yerlerinde Üretken Yapay Zekâ Araçlarının Kullanımı (Türkçe)
Son kontrol: 8 Kasım 2026
Kaynak: yzdersleri.com/ders/risk-kaydi-ve-on-olum-pre-mortem-calismasi/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
