Özel eğitim öğretmenleri için yapay zekâ: materyal uyarlama

Bu ders genel bilgi verir; uzman görüşünün yerine geçmez. Aracı yalnızca öğretmen kullanır; çocuklara araç kullandırılmaz.

Özel eğitimde materyal çoğu zaman hazır bulunmaz; öğrenciye göre uyarlanır. Bu uyarlama, öğretmenin en çok zaman harcadığı işlerden biridir.

Bu derste yapay zekâyı üç hazırlık işinde göreceksiniz: kolay okunur metin, görsel destek metni ve veliye gidecek kısa not. Öğrencinin tanısı, raporu ve kimliği ise araca hiç girmez.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Özel eğitimde yapay zekâya dair kurumların yaptığı çalışmaları
• Metni kolay okunur hâle getirmek için aracı nasıl kullanırsınız
• Görsel destek ve veli notu taslağını nasıl hazırlarsınız
• Tanı, rapor ve öğrenci verisinde hangi sınırları koyarsınız

Meslekte gerçek kullanım: TÜBİTAK ve MEB

TÜBİTAK’ın etkinlik sayfası, özel eğitim öğretmenlerine yönelik bir yapay zekâ destekli öğretim programını tanıtıyor. Program, Trabzon’daki Özdemir Bayraktar Bilim Merkezi’nde 10-14 Haziran 2026 tarihleri için duyurulmuş ve TÜBİTAK’ın 4008 “Özel Gereksinimli Bireylere Yönelik Kapsayıcı Toplum Uygulamaları” desteğiyle yürütülüyor. Sayfaya göre alan yazında, öğretmenlere makine öğrenmesi temelli dijital araçları pedagojik olarak uygun kullanmayı öğreten, uygulamalı hizmet içi eğitimler azdır. Program bu açığı gidermeyi amaçlıyor.

MEB’in 17 Haziran 2025’te yürürlüğe giren Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı da özel gereksinimli öğrenciler için yapay zekâ destekli erişilebilirlik çözümleri geliştirileceğini söylüyor. Duyuruya göre görme yetersizliği olan öğrenciler için sesli okuyucu sistemleri, işitme yetersizliği olan öğrenciler için altyazı ve işaret dili üretim teknolojileri planlanıyor.

Bu iki kaynak, bu alanda çalışmaların sürdüğünü gösteriyor. Sizin sınıfınızda ise hazır bir sistem yoksa, aracı yalnızca hazırlık yardımcısı olarak kullanırsınız.

Üç somut kullanım

Birinci kullanım, kolay okunur metindir. Ders kitabındaki bir paragrafı sade bir dille yeniden yazdırabilirsiniz: kısa cümleler, tanıdık kelimeler, bir cümlede tek fikir. Çıktıyı öğrencinize uygun olup olmadığına göre siz ayarlarsınız.

İkinci kullanım, görsel destek metnidir. Günlük rutin için “önce, sonra” sıralı kısa adım yazıları ya da bir etkinliğin hazırlık basamakları gibi metinleri taslaklayabilirsiniz. Görseli ve düzeni öğrencinizi tanıyan sizsiniz.

Üçüncü kullanım, veli notudur. Günün kısa özetini, evde yapılacak küçük bir etkinliği ve olumlu bir gözlemi içeren üç cümlelik bir not yazdırabilirsiniz. Notta öğrencinin adı yerine “öğrencimiz” yazın.

Kişisel veri: tanı, rapor, öğrenci bilgisi

Özel eğitimde öğretmenin elindeki bilgiler çok hassastır: tanı, rapor, ilaç, aile durumu, davranış gözlemleri. Bunları araca yazmayın. Öğrencinin adı, fotoğrafı, sesi ve görüntüsü de girilmez. Sağlıkla ilgili bilgiler daha hassas bir veri türüdür; ayrıntılar için KVKK’nın üretken yapay zekâ rehberini okuyun.

MEB’in Etik Kılavuzu’na göre öğrenci verisi yalnızca gerekli en az düzeyde ve belirli bir amaçla toplanmalı, mümkünse anonim hâle getirilmeli. Kılavuz ayrıca, öğrencinin fotoğrafı, sesi ve görüntüsü için açık rıza istiyor. Öğrenciyle etkileşim ya da öğrenci verisi işleme içeren kullanımlarda öğretmenin YAZEK üzerinden etik beyan formu doldurması gerekiyor. Ders planı ve araştırma gibi kişisel işler bu kapsamın dışında tutulmuş. Materyal hazırlığınızın hangi gruba girdiğini okul yönetiminize danışarak netleştirin.

Mesleğe özgü sınırlar

Tanı koymak, tanı yorumlamak ya da bir öğrencinin davranışı için tıbbi görüş bildirmek yapay zekânın işi değildir; sizin de araçtan bunu istememeniz gerekir. Böyle bir durumda hekim ve rehberlik araştırma merkezi gibi uzmanlara başvurulur.

Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı’nın hedeflerini okulunuzdaki ekip belirler. MEB’in kaynaştırma öğretmenleri için hazırladığı BÜTEM modülleri arasında BEP, sınıf yönetimi ve ölçme-değerlendirme de var; bu modüllere Öğretmen Bilişim Ağı (ÖBA) üzerinden erişilebiliyor. Aracın önerdiği hedef cümlesi bir taslaktır, karar değildir.

Araç sadeleştirirken anlamı bozabilir ya da yanlış bilgi ekleyebilir. Özellikle fen ve matematik içeriğinde sadeleştirilmiş metni asıl kaynakla karşılaştırın.

Adım adım uygulama

1. Uyarlamak istediğiniz paragrafı seçin; öğrenci bilgisi içermediğinden emin olun.
2. Hedef okuma düzeyini “kısa cümle, bir cümlede tek fikir” gibi somut kurallarla yazın.
3. Çıktıyı asıl metinle karşılaştırıp anlam kaymasını arayın.
4. Görsel destek metnini öğrencinizin rutinine göre yeniden düzenleyin.
5. Veli notunu adsız yazdırın; adı yalnızca gönderirken ekleyin.
6. Araçtan tanı, rapor ya da davranış yorumu istemeyin.

Kontrol listesi

• Araca tanı, rapor ya da öğrenci adı girdim mi?
• Sadeleştirilen metin anlamı koruyor mu?
• Görsel desteği öğrencime göre ayarladım mı?
• Veli notunda kimlik bilgisi var mı?
• Hedef ve karar cümlelerini ekip olarak biz mi belirledik?

Sık yapılan hatalar

• Tanı, rapor ya da ilaç bilgisini araca yazmak
• Sadeleştirilmiş metni asıl kaynakla karşılaştırmadan dağıtmak
• Aracın önerdiği BEP hedefini ekibe danışmadan kullanmak
• Öğrenci fotoğrafı ya da ses kaydını araca yüklemek

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• TÜBİTAK: Özel Eğitim Öğretmenlerinin Yapay Zekâ ile Öğretim Yolculuğu (Türkçe)
• MEB: Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı yürürlüğe girdi (Türkçe)
• MEB: Özel gereksinimli çocukların eğitimi için 15 bin öğretmene destek verildi (Türkçe)
• MEB: Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (İngilizce sürüm) (İngilizce)
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda) (Türkçe)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/ozel-egitim-ogretmenleri-icin-yapay-zeka-materyal-uyarlama-ve-gizlilik/ · Yapay Zeka Dersleri