Doğrulama editörleri için yapay zekâ: iddia ayrıştırma

Teyit editörünün işi, hızlı yayılan bir iddiayı yayılmadan önce sınamaktır. Yapay zekâ bu işte arama ve ayrıştırma için yardımcı olabilir; hüküm vermek ise hâlâ insana aittir.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Dünyadaki teyit kuruluşları yapay zekâyı hangi işlerde kullanıyor?
• Bir iddiayı küçük, sınanabilir parçalara ayırtmak için komutu nasıl yazarsınız?
• Yapay zekâ ürünü görsel ve videoyu incelerken hangi kuralı koyarsınız?
• Teyit notunda yapay zekâ kullanımını okura nasıl bildirirsiniz?

Gerçek örnekler: teyit kuruluşları yapay zekâyı nasıl kullanıyor?

Poynter bünyesindeki Uluslararası Teyit Ağı (IFCN) her yıl bir durum raporu yayımlıyor. 2025 yılını kapsayan ve 2026’da yayımlanan rapora göre yanıt veren teyit kuruluşlarının yüzde 53,3’ü yapay zekâ araçlarını iş akışına katmış. En sık kullanım araştırma ve bilgi toplama (yüzde 77,4), ardından çeviri (yüzde 55,5) olmuş. Yazım ve düzenleme işinde kullanım oranı yüzde 30,7.

Aynı rapor önemli bir dengeyi de gösteriyor: Kuruluşların yüzde 50,4’ünün yazılı yapay zekâ kuralı var. Kuralı olanların yüzde 79,8’i bu kurallara, yapay zekâ kullanımını okura bildirmek gibi etik ilkeler de eklemiş. Katılımcıların yüzde 49,6’sı sahte görsel, ses ve videoyu “büyük bir zorluk” olarak tanımlamış.

Washington Üniversitesi’nden Robert Wolfe ve Tanushree Mitra’nın teyit çalışanlarıyla yaptığı bir araştırma da aynı noktaya varıyor. Araştırmaya katılan herkes yapay zekâ çıktısının insan tarafından kontrol edilmesini şart görüyor. Kontrolün, kazanılan zamanı götürebildiği de söyleniyor. Çıktıların kaynak uydurabildiği ve yüzde 90 doğruluğun yetmediği de dile getirilmiş. Yazarlar yapay zekâyı destekleyici bir araç olarak görüyor.

Türkiye’den bir örnek: Teyit.org, 2.579 kişiye gerçek ve yapay zekâ ürünü yüz fotoğrafları gösterdi. Katılımcıların yaklaşık yüzde 68’i doğru ayırt edebildi; yani yaklaşık her üç kişiden biri yanıldı. Teyit, özellikle seçim dönemlerinde sahte görsellere karşı dikkatli olunması gerektiğini söyledi.

Masanızda yapay zekâ nerede işe yarar?

1. İddia ayrıştırma: Uzun bir paylaşımı, tek tek sınanabilecek önermelere bölmek (kim, ne zaman, nerede, hangi rakam).
2. Arama sorgusu önerisi: Bir iddia için hangi arama terimlerini, hangi dillerde ve hangi resmî sitelerde deneyeceğinizi listelemek.
3. Çeviri ve ilk okuma: Yabancı dildeki bir kaynağı anlamak. Çeviriyi uzman biriyle ya da ikinci bir araçla çaprazlamak gerekir.

Hükmü yapay zekâya bırakmayın. “Bu görsel sahte mi?” sorusunun cevabı, bir aracın yüzde değeri olamaz. Associated Press (AP) bu konuda şu yolu öneriyor: Özgün kaynağı bulun, ters görsel arama yapın, güvenilir kuruluşların haberleriyle karşılaştırın. AP’ye göre bir şüpheniz varsa içeriği kullanmayın.

Kişisel veri ve kaynak

Teyit için gelen ihbarlarda kişi adı, telefon numarası ve görüntüsü olabilir. Bunları araca yüklemeden önce temizleyin. Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun (KVKK) üretken yapay zekâ rehberi şeffaflık ve insan merkezlilik ilkelerini öne çıkarıyor. Mağdur ya da çocuk görüntüsü içeren içerikleri hiçbir genel sohbet aracına yüklemeyin.

Varsayımsal bir örnek düşünün. Bir deprem sonrası, “enkazdan çıkarılan çocuğun fotoğrafı” diye bir görsel yayılıyor. Görselin elleri tuhaf duruyor, arka plandaki yazılar bulanık. Bu işaretler bir ipucudur ama kanıt değildir. Yapay zekâ kullanmadan önce görseli ters arama ile tarayın, ilk paylaşım tarihini ve hesabını bulun, olay yerinden haber yapan ajansların karelerine bakın.

Yapay zekâya ancak şu soruyu sorun: “Bu paylaşımın sınanabilir iddiaları neler?” Cevabı aldıktan sonra her iddiayı kendi kaynağında arayın. Hüküm cümlesini, yani “görsel sahtedir” ya da “gerçektir” demeyi, yalnızca elinizdeki kanıtlar sağladığında ve bir ikinci editör bakışından sonra yazın.

Çalışma düzeninize yerleştirmek için her teyit notunun en altına kısa bir “yöntem” bölümü ekleyin. Hangi kaynaklara baktığınızı, hangi aramaları yaptığınızı ve yapay zekâyı hangi adımda kullandığınızı yazın. Okurlar yöntemi görebildiğinde nota daha çok güvenir. Üstelik sonradan bir itiraz gelirse, adımlarınızı hızla gösterebilirsiniz.

Adım adım uygulama

1. İddiayı olduğu gibi kaydedin; ekran görüntüsü alın, tarih ve bağlantıyı yazın.
2. Yapay zekâya iddiayı sınanabilir önermelere ayırtın.
3. Her önerme için ilk elden kaynağa gidin: kurum açıklaması, belge, görgü tanığı, veri tabanı.
4. Görsel ve video için ters arama yapın, ilk yayın tarihini arayın.
5. Notunuza hangi adımda yapay zekâ kullandığınızı ve insan olarak neyi kontrol ettiğinizi yazın.

Kontrol listesi

• Her önermenin yanında ilk elden bir kaynak var.
• Aracın önerdiği her bağlantıyı kendim açtım.
• Görsel hakkındaki kararım tek bir araca dayanmıyor.
• Notumda yapay zekâ kullanımını açıkladım.

Sık yapılan hatalar

• Yapay zekâ aracına “bu görsel gerçek mi?” diye sorup cevabı hüküm saymak.
• Aracın verdiği bağlantıyı açmadan notunuza koymak.
• İhbar edenin kişisel bilgilerini araca olduğu gibi yüklemek.
• Teyit notunda yapay zekâ kullanımını saklamak.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Poynter / IFCN: 2025 State of the Fact-Checkers Report (İngilizce)
• Wolfe ve Mitra: The Impact and Opportunities of Generative AI in Fact-Checking (FAccT 2024) (İngilizce)
• Cumhuriyet: Teyit.org deepfake testi haberi (Türkçe)
• Nieman Lab: AP’nin üretken yapay zekâ ilkeleri (İngilizce)
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (Türkçe)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/dogrulama-editorleri-icin-yapay-zeka-iddia-ayristirma/ · Yapay Zeka Dersleri