Literatür taraması ve kaynak bulma: Uydurma kaynağı yakalamak
- Okuma süresi: 4 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Yapay zekâya kaynak sorduğunuzda gerçek gibi duran ama var olmayan makaleler alabilirsiniz; bu, üniversitede en sık rastlanan ve en pahalıya patlayan hatalardan biridir. Bu derste yapay zekâyı kaynak bulmak için doğru kullanmayı ve her kaynağı birkaç dakikada doğrulamayı öğreneceksiniz.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Uydurma kaynağın neden ve nasıl ortaya çıktığını
- Yapay zekâdan kaynak listesi yerine ne istemeniz gerektiğini
- Türkiye’deki akademik veri tabanlarını nasıl kullanacağınızı
- Bir kaynağı DOI ve veri tabanı aramasıyla doğrulamayı
Uydurma kaynak neden olur?
Sohbet botları bir sonraki sözcüğü tahmin ederek metin üretir. Bir kaynakça girdisinin nasıl göründüğünü çok iyi bilirler: yazar adı, yıl, başlık, dergi, cilt, sayfa. Bu yüzden gerçek bir kaynağa dayanmadan da inandırıcı bir girdi yazabilirler. YÖK’ün etik rehberi de literatür taramasında yapay zekânın uydurma kaynakları gerçekmiş gibi sunabileceği, kaynak kalitesini iyi değerlendiremeyeceği ve yeni yayınları atlayabileceği konusunda uyarır. Bunun nasıl olduğunu sitedeki “Yapay zekâ ne zaman yanılır?” dersinde daha ayrıntılı bulabilirsiniz.
Uydurmanın en sinsi biçimi yarı gerçektir: yazar gerçek, dergi gerçek, ama o başlıkta bir makale yoktur. Ya da makale vardır ama yapay zekânın söylediği bulguyu içermez. Bu yüzden kaynağın varlığını doğrulamak yetmez; içeriğini de okumanız gerekir.
Kaynak listesi değil, arama haritası isteyin
Yapay zekâyı bir arama motoru gibi değil, bir arama planlayıcısı gibi kullanın. Konunuzun alt başlıklarını, Türkçe ve İngilizce arama sözcüklerini ve veri tabanında kullanabileceğiniz arama dizelerini isteyin. Kaynakları ise kendiniz bulun.
Zayıf komut
Sosyal medya ve ergen benlik saygısı hakkında 15 kaynak listele.
Güçlü komut
Psikoloji bölümünde lisans öğrencisiyim ve sosyal medya kullanımı ile ergenlerde benlik saygısı ilişkisi üzerine bir literatür taraması yapacağım. Bana makale adı ya da yazar adı verme. Bunun yerine şunları ver: konunun dört ya da beş alt başlığı, her alt başlık için Türkçe ve İngilizce arama sözcükleri, AND ve OR kullanılan üç arama dizesi ve araştırmaları karşılaştırırken dikkat etmem gereken yöntem farkları.
Türkiye’de nereden aranır?
Türkçe literatür için üç resmî kaynak işinizi büyük ölçüde görür. DergiPark, TÜBİTAK ULAKBİM bünyesinde Türkiye’de yayımlanan akademik dergileri barındıran platformdur. TR Dizin, yine ULAKBİM’in yürüttüğü ulusal atıf dizinidir; dergi, makale, yazar ve kurum araması yapabilirsiniz. YÖK Ulusal Tez Merkezi ise Türkiye’deki tezlerin veri tabanıdır; yazarın izin verdiği tezlerin tam metnine kayıt olduktan sonra erişebilirsiniz. Uluslararası literatür için üniversite kütüphanenizin abone olduğu veri tabanlarını kullanın.
Bir kaynağı üç adımda doğrulamak
Birinci adım: kaynağın DOI numarası varsa doi.org adresinin sonuna ekleyin. DOI Vakfı’na göre bu adres sizi o yayının kayıtlı sayfasına götürür. Hiçbir yere gitmiyorsa ya da başka bir yayına gidiyorsa o kaynağa güvenmeyin. İkinci adım: başlığı tırnak içinde DergiPark, TR Dizin, kütüphane kataloğu ya da Crossref aramasında arayın. Üçüncü adım: makaleyi açın ve size söylenen bulgunun gerçekten orada olup olmadığına bakın.
Adım adım uygulama
- Güçlü komutla arama haritanızı çıkarın.
- Arama dizelerini DergiPark, TR Dizin, Ulusal Tez Merkezi ve kütüphane veri tabanlarında deneyin.
- Bulduğunuz kaynakları bir tabloya yazın: yazar, yıl, başlık, DOI, erişim adresi.
- Her kaynağı DOI ya da başlık aramasıyla doğrulayın.
- Kullanacağınız her kaynağın en azından özetini, tercihen tamamını okuyun.
- Yapay zekânın önerdiği her kaynağa “doğrulanmadı” etiketi koyun, doğrulayınca kaldırın.
Kontrol listesi
- Kaynakçamdaki her girdiyi kendi gözümle bir veri tabanında gördüm mü?
- DOI doğru yayına mı gidiyor?
- Atıf yaptığım bulgu gerçekten o kaynakta yazıyor mu?
- Yıl, cilt ve sayfa bilgisi kaynağın kendisiyle aynı mı?
- Yalnızca yapay zekâ özetine dayanarak atıf yaptığım bir kaynak kaldı mı?
Sık yapılan hatalar
- Yapay zekânın verdiği kaynakçayı olduğu gibi ödeve kopyalamak.
- Kaynağın varlığını doğrulayıp içeriğini okumamak.
- Yapay zekânın kendisini birincil kaynak gibi kaynakçaya yazmak.
- Yalnızca İngilizce aramayla Türkçe literatürü atlamak.
İpucu
Kaynak tablonuza “nereden buldum” sütunu ekleyin. Yapay zekânın önerdiği, hocanın verdiği ve veri tabanında kendinizin bulduğu kaynakları ayırın. Sonradan hocanız sorduğunda her kaynağın yolunu gösterebilirsiniz.
Kendinizi deneyin
Yapay zekâ size gerçek gibi görünen bir makale künyesi verdi. İlk ne yaparsınız?
YÖK Ulusal Tez Merkezi hakkında hangisi doğrudur?
Uydurma kaynağın en zor fark edilen biçimi hangisidir?
Literatür taraması için yapay zekâdan ne istemek daha güvenlidir?
Bir kaynağın var olduğunu doğruladınız. Atıf yapmadan önce başka ne gerekir?
Bu dersten sonra: Artık güvenilir bir kaynak temeliniz var. Yoldaki bir sonraki ders “Sunum, proje ve grup çalışmasında yapay zekâ”. Orada bu bilgiyi sunuma, projeye ve ekip çalışmasına nasıl taşıyacağınızı göreceksiniz.
Kaynaklar
- YÖK: Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber, Mayıs 2024 (Ege Üniversitesi sitesindeki kopya) (Türkçe)
- TÜBİTAK ULAKBİM: DergiPark (Türkçe)
- TÜBİTAK ULAKBİM: TR Dizin (Türkçe)
- YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Türkçe)
- DOI Foundation: DOI nedir? (İngilizce)
- Crossref: Kaynak üst verisi arama (İngilizce)
Son kontrol: 7 Kasım 2026
Kaynak: yzdersleri.com/ders/universite-literatur-taramasi-kaynak-dogrulama/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Öğrenme yolunda sıradaki ders: Sunum, proje ve grup çalışmasında yapay zekâ
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
