Tarihçiler için yapay zekâ: el yazması dökümü ve kontrol
- Okuma süresi: 4 dk
- Kod bilgisi gerekmez
Arşivde bir belgeyi satır satır okumak, tarihçinin en çok zaman harcadığı işlerden biridir. Yapay zekâ bu işte ilk taslağı çıkarabilir, ama okumanın son sözü sizdedir.
Aklınıza bir soru mu takıldı?
Bu derste neler öğreneceksiniz?
- Arşivlerde el yazısı tanıma araçlarının gerçekte nasıl kullanıldığını
- Bir belge sayfasını dökümden geçirip okuma hatalarını nasıl yakalayacağınızı
- Dökümü kaynak notu ve fihrist çalışmasına nasıl çevireceğinizi
- Belge görüntüsünü ve içindeki kişisel bilgiyi nereye yüklememeniz gerektiğini
Meslekte gerçek kullanım
Avrupa Komisyonu’nun Horizon dergisindeki bir yazı, Avrupa arşivlerinde makine öğrenmesiyle el yazması okuma çalışmalarını anlatıyor. Yazıya göre Transkribus platformunu kullanan arşivciler, tarihçiler ve gönüllüler var. Platform, eski el yazılarını satır satır okuyup metne çeviriyor ve çıkan metinde ad ve tarih aramayı mümkün kılıyor.
Aynı yazıda iki örnek geçiyor. Amsterdam Şehir Arşivi 17. ve 18. yüzyıl kayıtlarının dizinlenmesinde bu yöntemi kullanmış; gönüllüler artık yalnızca makinenin çıktısını denetliyor. Finlandiya Ulusal Arşivi 2016’dan beri aynı araçla çalışıyor ve yaklaşık 800.000 belgenin dökümünü yayımlamış.
Türkiye’yi ilgilendiren bir çalışma da var. Bir bilimsel makale, Osmanlı Türkçesiyle basılmış iki erken 20. yüzyıl dergisinde aynı platformla deneme yapmış. Modellerin çıktısı Arap harfleri yerine bugünün okurunun bildiği Latin harfleriyle verilmiş. Yazarlar iki yazı sistemi arasında bire bir eşleşme olmadığını ve bunun işi zorlaştırdığını belirtiyor. Denemeler yalnızca iki dergiyle sınırlı.
Yapay zekânın yaptığı ve yapmadığı
Bu araçlar ilk okumayı hızlandırır. Bir model yaklaşık elli ile yüz sayfalık örnek dökümle eğitilir; sonra benzer el yazısındaki yeni sayfaları okur. Horizon yazısı, modelin yeni belgeler eğitim örneğine benzedikçe iyi çalıştığını söylüyor. Yani farklı bir katibin elinden çıkmış belgede sonuç kötüleşebilir.
Çıktı her zaman insan okuması ister. Yazıya göre küçük hataları düzeltmek için metnin gözden geçirilmesi gerekiyor. Bir kişi adı ya da tarih yanlış okunduysa, bunu fark edecek kişi belgenin bağlamını bilen tarihçidir.
Sohbet türü bir yapay zekâ asistanıyla da çalışabilirsiniz: aracın verdiği dökümü ona verip imla ve tutarlılık kontrolü, terim açıklaması ya da özet isteyebilirsiniz. Ama belge görüntüsünü yüklediğinizde asistan okumadığı yeri tahminle doldurabilir. Okunamayan kelimeye “makul” bir kelime yazması, tarihçi için en tehlikeli hatadır.
Kişisel veri ve arşiv kuralları
Tapu, nüfus, mahkeme ya da hastane kayıtları adı geçen kişilerin bilgilerini taşır. Yakın dönem belgelerinde bu kişiler yaşıyor olabilir. Belge görüntüsünü bir yapay zekâ aracına yüklemeden önce arşivin kullanım ve çekim kurallarına bakın. Kimliği belirleyen bilgileri kapatın.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun üretken yapay zekâ rehberi, bu sistemlerde kişisel verinin nasıl işleneceğini ele alır. Rehberin duyuru sayfası kvkk.gov.tr adresindedir. Bu bilgi genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir.
Adım adım uygulama
- Arşivin fotoğraf çekimi ve yayın kurallarını öğrenin; yazılı izniniz yoksa görüntüyü yüklemeyin.
- Belgenin kopyasından kişisel bilgileri (ad, kimlik numarası, adres) kapatın ya da çalışmanın bu bölümünü yerel bir araçta yapın.
- Bir sayfa için aracın verdiği dökümü alın; sayfadaki belirsiz kelimeleri kendi okumanızla yan yana koyun.
- Dökümü bir sohbet asistanına yalnızca kontrol için verin: “okunmayan yerleri tahminle doldurma, [okunamadı] yaz” diyerek.
- Çıkan listeyi aslıyla karşılaştırın; her ad, tarih ve rakamı belgeden teyit edin.
- Son metni kaynak notuna çevirin ve hangi kısmın makine okumasından geldiğini çalışma günlüğünüze yazın.
Kontrol listesi
- Belge görüntüsünü yüklemeden önce arşivin izni alındı
- Kişi adları, numaralar ve adresler kapatıldı ya da kullanılmadı
- Her ad, tarih ve rakam aslıyla karşılaştırıldı
- Okunamayan yerler tahminle doldurulmadı, işaretlendi
- Makine okumasından gelen bölüm çalışma notunda belirtildi
Zayıf komut
Bu belgeyi oku ve düzelt.
Güçlü komut
Aşağıdaki metin, 19. yüzyıla ait bir kayıt sayfasının makine dökümüdür; kişi adları çıkarılmıştır. Siz tarihçinin asistanısınız. Görevleriniz: 1) Yazım ve imla tutarsızlıklarını işaretleyin, ama metni değiştirmeyin, yalnızca öneri olarak yanına yazın. 2) Okunması şüpheli kelimeleri listeleyin; hiçbirini tahminle doldurmayın, olduğu gibi bırakın ve nedenini söyleyin. 3) Tarih ve sayıların birbiriyle tutarlı olup olmadığını kontrol edin, çelişki varsa gösterin. Metinde olmayan hiçbir bilgiyi eklemeyin. Çıktıyı iki sütunlu tablo olarak verin: satır numarası ve not. METİN: [dökümü buraya yapıştırın]
Yapay zekâ çıktısı (örnek)
Satır 3: “mahsul” kelimesi iki satırda farklı yazılmış; tutarlılığa sizin karar vermeniz gerekir. Satır 5: ikinci kelime okunması şüpheli, dökümde harf eksik görünüyor; tahmin etmedim, olduğu gibi bıraktım. Satır 7: tarih ile üstteki satırdaki yıl arasında fark var; aslı kontrol edin. Metinde başka çelişki bulamadım.
Sık yapılan hatalar
- Makine dökümünü “okunmuş belge” sanmak: ilk taslaktır, her satırı aslıyla karşılaştırın.
- Asistandan okunamayan kelimeyi tamamlamasını istemek: makul görünen ama yanlış bir kelime kaynak olarak yayımlanabilir.
- Belge görüntüsünü izinsiz yüklemek: arşivin kurallarını ve kişisel veri sorumluluğunu ihlal edebilirsiniz.
- Tek bir kâtibin el yazısıyla eğitilmiş modeli başka el yazılarında sınamadan kullanmak.
İpucu
Her sayfada küçük bir sınama yapın: makine dökümünden rastgele on satır seçip aslıyla karşılaştırın. Hata sıklığını bir kenara yazarsanız, aracın hangi tür belgede güvenilir olduğunu zamanla görürsünüz.
Kendinizi deneyin
Makine tarafından okunmuş bir belgede ad ve tarih yanlış çıkarsa ne yaparsınız?
Okunamayan bir kelimeyi sohbet asistanına nasıl işaretletirsiniz?
Arşiv belgesinin görüntüsünü bir yapay zekâ aracına yüklemeden önce ilk bakacağınız şey nedir?
Kaynaklar
- Avrupa Komisyonu Horizon dergisi: Makine öğrenmesi ve büyük veri Avrupa arşivlerinin kilidini açıyor (İngilizce)
- Osmanlı Türkçesi basılı arşivde el yazısı tanıma çalışması (arXiv özeti) (İngilizce)
- KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda) duyuru sayfası (Türkçe)
Son kontrol: 8 Kasım 2026
Kaynak: yzdersleri.com/ders/tarihciler-icin-yapay-zeka-el-yazmasi-dokumu-ve-kontrol/ · Yapay Zeka Dersleri
Dersi bitirdiniz mi?
İşaretlerseniz menüde ve ilerleme çubuğunda görünür. Bu bilgi yalnızca sizin tarayıcınızda saklanır.
Öğrenme yolunda sıradaki ders: Arkeologlar için yapay zekâ: hava fotoğrafı ve saha notu
Bu ders işinize yaradı mı?
Anonim oydur; kişisel veri toplanmaz.
