Dergi editörleri için yapay zekâ: bütünlük uyarıları

Bilimsel dergi editörü, gelen her makaleyi hem bilimsel hem etik açıdan değerlendirmek zorundadır. Yayıncıların kullandığı uyarı sistemleri bu yükü azaltır; yazarı suçlu ya da suçsuz ilan etmek ise yine editöre kalır.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Yayıncıların araştırma bütünlüğü taramasında yapay zekâyı nasıl kullandığını
• Bir uyarının neden hüküm sayılmadığını
• Yazara gidecek yazışma taslağında asistandan nasıl yararlanacağınızı
• Gönderilen makaleyi neden açık bir araca yüklememeniz gerektiğini

Meslekte gerçek kullanım

Uluslararası Bilimsel, Teknik ve Tıbbi Yayıncılar Birliği (STM), 2022’nin mayıs ayında Bütünlük Merkezi’ni (STM Integrity Hub) başlattı. Birliğin sayfasına göre bu merkez, yayıncıların gelen makaleleri araştırma bütünlüğü sorunları açısından kontrol ettiği bulut tabanlı bir ortam. Merkez, sahte makale üreten kuruluşlarla (paper mill) ilişkilendirilen örüntüleri tarıyor. Üçüncü taraf araçlarla entegrasyon da sunuyor; yayıncılar bunları dilerlerse açıyor.

Sayfada iki yayıncı örnek olarak geçiyor. IOP Publishing, ikili gönderim (aynı makalenin birden fazla dergiye aynı anda gönderilmesi) kontrolünü anlatıyor ve eskiden saatler süren elle incelemenin artık çok kısa sürede yapıldığını söylüyor. Karger Yayıncılık ise Merkez’i hakemlik süreci boyunca kullanıyor ve böylece editör ile hakemlerin kurallara uyan makalelere odaklanabildiğini belirtiyor.

STM ayrıca sahte makale tespiti için bağımsız bir web uygulaması da yayımladı. Yayıncılar makaleyi yüklüyor, araç önceden tanımlanmış belirtilere bakıyor ve bir sorun görürse uyarı üretiyor. Uyarı, araştırma bütünlüğü yöneticilerine ve editörlere gidiyor; onlar inceliyor ve eylem yapıp yapmayacağına karar veriyor.

Uyarı hüküm değildir

STM’nin sayfasında araç “son kararı veren” bir sistem olarak değil, uyarı veren bir sistem olarak tanımlanıyor. Her yayıncı, Merkez’den aldığı bilgiyle kendi kararını bağımsız veriyor.

Sayfa aracın doğruluk oranını ya da yanlış alarm oranını vermiyor. Aracın şimdilik yalnızca Merkez’e katılan yayıncılara açık, ön sürüm niteliğinde olduğu da belirtiliyor. Bu nedenle bir uyarı, bir şüphe işaretidir. Yazara “sahtecilik yaptınız” demek için yeterli değildir.

Yanlış bir suçlama, bir araştırmacının kariyerine ağır zarar verebilir. Uyarı geldiğinde somut belirtileri kendiniz kontrol edin, yayıncınızın bütünlük ekibiyle konuşun ve yazara kanıta dayalı, nötr bir soru sorun.

Yazışma taslağı ve gizlilik

Sohbet asistanından yararlanabileceğiniz yer yazışmalardır: yazara “veri seti hakkında ek bilgi lütfen” gibi nötr bir mesaj, hakeme hatırlatma, bir reddetme mektubunun nazik taslağı. Bu mesajlarda makalenin içeriğini ya da yazarın adını araca vermeyin; genel bir şablon isteyin, gerçek bilgiyi kendiniz ekleyin.

Gönderilmiş makale gizlidir. Dergi sürecine gelen bir el yazmasını açık bir yapay zekâ servisine yüklemek, yazarın güvenini ve derginin gizlilik taahhüdünü ihlal edebilir. Yayıncınızın ya da derginizin yapay zekâ politikasına bakın. Kişisel veri (yazar iletişim bilgileri, hakem kimlikleri) için Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun üretken yapay zekâ rehberinin duyurusu kvkk.gov.tr adresinde. Bu bilgi genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir.

Günlük işte nerede işe yarar?

Birinci iş, hakem davet metinleridir. Konu alanını ve süreyi kendiniz yazarak, kısa ve nazik bir davet şablonu çıkarabilirsiniz. Makalenin özetini vermeden de iş görür.

İkinci iş, karar mektubunun yapısıdır. Kendi kararınız ve gerekçeniz hazırken, mektubun düzenini, tonunu ve yazarı yönlendirecek maddelerin sırasını asistanla toparlayabilirsiniz. Gerekçenin içeriğini asistan değil siz belirlersiniz.

Üçüncü iş, yazar yönergesini sadeleştirmektir. Derginizin yönergesini daha anlaşılır hâle getirmek, yazarlardan gelen basit hataları azaltır. Yönergenin kurallarını değiştirmeden yalnızca anlatımı sadeleştirin.

Editörün son sözü söylediği yerler

Bir makalenin yayımlanması, geri çekilmesi ya da düzeltme istenmesi editörün ve derginin kararıdır. Yapay zekâ çıktısı bu kararın gerekçesi olamaz; gerekçe yazının kendisindeki somut bulgudur.

Dergi kuralları (COPE gibi) ve yayıncınızın politikası, sürecin hangi adımında ne yapacağınızı belirler. Asistanın tarif ettiği bir süreç bu kurallarla çelişiyorsa kurallar geçerlidir.

Adım adım uygulama

1. Derginizin ve yayıncınızın yapay zekâ kullanım politikasını okuyun.
2. Yazarın adı, makale başlığı ve içeriği olmadan genel bir yazışma şablonu isteyin.
3. Bütünlük uyarısı geldiğinde somut belirtileri makalede kendiniz arayın ve kaydedin.
4. Yayıncının bütünlük ekibine ve gerekirse etik kurala (COPE vb.) başvurun.
5. Yazara kanıtı gösteren nötr bir soru gönderin; suçlayıcı dil kullanmayın.
6. Kararınızı yapay zekâya değil, kayıtlı gerekçelere dayandırın.

Kontrol listesi

• Makale, yazar ve hakem bilgisi araca yüklenmedi
• Uyarı hüküm gibi kullanılmadı
• Yazara nötr ve kanıta dayalı bir soru gitti
• Karar gerekçesi kayıtta yazılı
• Yayıncının politikasına uyuldu

Sık yapılan hatalar

• Bir bütünlük uyarısını kanıt saymak ve yazara suçlama göndermek.
• Gönderilmiş makaleyi açık bir yapay zekâ servisine yüklemek.
• Asistanın tarif ettiği süreci derginin kurallarıyla karşılaştırmadan uygulamak.
• Hakem ya da yazar kimliğini bir araca yazmak.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• STM: Bütünlük Merkezi iş başında (İngilizce)
• STM Solutions: Sahte makale tespit aracı ön sürümü (İngilizce)
• KVKK: Üretken Yapay Zekâ ve Kişisel Verilerin Korunması Rehberi (15 Soruda) duyuru sayfası (Türkçe)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/dergi-editorleri-icin-yapay-zeka-butunluk-uyarilari-ve-yazisma/ · Yapay Zeka Dersleri