John McCarthy: “yapay zekâ” adını koyan bilim insanı

“Yapay zekâ” sözünü bir bilim alanının adı yapan kişi John McCarthy’dir. Bu derste adın nasıl doğduğunu ve neden yaygın bir karışıklığın konusu olduğunu göreceksiniz.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• McCarthy’nin kim olduğunu
• Dartmouth önerisinin ne söylediğini
• LISP ve zaman paylaşımının ne olduğunu
• Yapay zekâ teriminin hikâyesindeki yaygın karışıklığı

Kim, ne zaman, nerede?

John McCarthy, 4 Eylül 1927’de Boston’da doğdu. Stanford Üniversitesi’nde 1953-1955 arasında matematik yardımcı doçenti olarak çalıştı. 1962 sonunda tam profesör olarak oraya döndü, 1965’te bilgisayar bilimi profesörü oldu. 1966-1980 arasında Stanford Yapay Zekâ Laboratuvarı’nı yönetti. ACM, kendisine 1971’de Turing Ödülü verdi.

Temel katkısı ne?

Dartmouth önerisini J. McCarthy (Dartmouth), M. L. Minsky (Harvard), N. Rochester (IBM) ve C. E. Shannon (Bell Laboratuvarları) imzaladı. McCarthy, imzacı listesinin ilk adıdır. Öneri 31 Ağustos 1955 tarihlidir ve 1956 yazında Dartmouth Koleji’nde, iki ay süren ve on kişiyi kapsayan bir çalışma öngörür. Öneriye göre öğrenmenin ya da zekânın herhangi bir yönü, bir makinenin benzetebileceği kadar kesin tarif edilebilir.

ACM sayfasına göre McCarthy “yapay zekâ” adını 1956’da Dartmouth Koleji’ndeki toplantıda ortaya koydu. Ayrıca LISP (LISt Processor) dilini geliştirdi. ACM’ye göre bu dil yapay zekâ araştırmalarında kullanılmış ve hâlâ yaygın kullanılıyor. McCarthy, genel amaçlı zaman paylaşımı için de bir plan yazdı; ACM’ye göre bu plan MIT’deki birkaç grubu etkiledi.

Bugün nerede görürsünüz?

Bugün her gün “yapay zekâ” sözünü duyuyorsunuz. Bu söz, bir önerinin başlığında kullanılan bir ad olarak yola çıktı. Öneri metni, hedefi şöyle tarif eder: öğrenmenin ya da zekânın her yönü, bir makinenin benzetebileceği kadar kesin tanımlanabilir.

Zaman paylaşımı fikri, aynı bilgisayarın birçok kişi tarafından aynı dönemde kullanılması demektir. Bu fikrin bugünkü karşılığı, bir yapay zekâ servisine birçok kişinin aynı anda bağlanabilmesidir. Bu bir benzetmedir; bugünkü servislerin McCarthy’nin planından doğduğu anlamına gelmez.

LISP, yapay zekâ araştırmalarında kullanılan bir dildir. Bu, bugünkü her asistanın LISP ile yazıldığı anlamına gelmez. Tarihsel bilgiyi güncel bir ürüne bağlamadan önce kaynak sorun.

Kısa sözlük

• Yapay zekâ: Bir makinenin zekâ gerektiren davranışları benzetmesi hedefini anlatan alan adı.
• Dartmouth önerisi: 31 Ağustos 1955 tarihli, 1956 yazı için planlanan çalışma önerisi.
• LISP: McCarthy’nin geliştirdiği, yapay zekâ araştırmalarında kullanılan programlama dili.
• Zaman paylaşımı: Bir bilgisayarın birçok kullanıcı tarafından aynı dönemde kullanılması.

Bu bilgiyi nasıl kontrol edersiniz?

Bir kişi hakkındaki bilgiyi şu sırayla kontrol edin. Önce kişinin kendi kurumunun ya da ödülü veren kurumun sayfasına bakın. Sonra ansiklopedik bir kaynağa geçin. En sonda o bilgiyi aktaran haber ve blog yazılarına göz atın. Asistanın verdiği her tarihi bu sırayla sınayın. İki kaynak birbirini tutmuyorsa birincil kaynağa yakın olanı seçin ve yazarken belirsizliği tek cümleyle belirtin.

McCarthy için en sağlam kaynak, onun kendi arşivindeki Dartmouth önerisinin metni ve ACM Turing Ödülü sayfasıdır. Stanford’un sayfaları kariyerini doğrular. Terimin hikâyesini yazarken “1955” ve “1956” yıllarını ayırın: öneri 1955 tarihli, çalışma 1956 yazı için planlıydı.

Bir portreyi gerçekten öğrenmenin yolu, onu kendi sözcüklerinizle yeniden anlatmaktır. Aşağıdaki adımlar bunun için hazırlandı. Önce komutu kullanın, sonra yanıtı bu dersle karşılaştırın. Tutmayan her cümleyi silin ya da kaynağıyla birlikte düzeltin. Asistan size yanlış bir bilgi verirse bunu bir ders sayın. Amaç ezber değil, bilgiyi kontrol etmeyi öğrenmektir. Bu dizide her portrede aynı sırayı izliyoruz: önce kimin ne zaman ne yaptığına, sonra bugünkü araçlarla bağına, en sonda da nerede yanılabileceğinize bakıyoruz. Yeni bir isimle karşılaştığınızda bu sıra size yol gösterir.

1. Aşağıdaki güçlü komutu kopyalayın ve bir yapay zekâ asistanına yapıştırın.
2. Asistanın 1955 ve 1956 yıllarını ayrı kullanıp kullanmadığına bakın.
3. Terimin kimden çıktığına dair kaynağını sorun.
4. Kaynağı olmayan cümleyi silin.

Kontrol listesi

• Yanıttaki her tarihi ve her adı bu dersle karşılaştırdım
• 1955 öneri tarihini 1956 çalışma yılından ayırdım
• Asistanın kaynak göstermediği cümleleri ayrıca işaretledim
• Bilmediğim bir iddiayı kesin bilgi gibi başkasına aktarmadım

Sık yapılan hatalar

Portre derslerinde en sık görülen sorun, tarih, ad ve unvanların karışmasıdır. Aşağıdaki maddeler, bu kişiyle ilgili kaynaklarda açıkça görülen olgulara dayanır. Bir asistan bunlardan birini ters söylerse, yanıtın geri kalanına da şüpheyle bakın.

• Terimi Alan Turing’e mal etmek: ACM, adı McCarthy’ye bağlar
• Dartmouth’u tek kişinin işi sanmak: önerinin dört imzacısı vardı
• 1955 ve 1956 yıllarını karıştırmak
• LISP’i bugünkü sohbet botlarının dili sanmak

Kendinizi deneyin

Aşağıdaki üç soru dersin ana fikirlerini sınar. Yanlış yanıt verirseniz açıklamayı okuyun ve ilgili bölüme dönün.

Kaynaklar

• John McCarthy, ACM A.M. Turing Ödülü sayfası (İngilizce)
• A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence (Stanford, John McCarthy arşivi) (İngilizce)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/john-mccarthy-yapay-zeka-adini-koyan-bilim-insani/ · Yapay Zeka Dersleri