Alan Turing: makineler düşünebilir mi?

Alan Turing, hesaplamanın ne olduğunu matematikle tarif eden bilim insanıdır. Makinenin düşünüp düşünmediğini anlamak için bir ölçüt de önermiştir.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Turing’in kim olduğunu ve neyi bulduğunu
• Turing makinesinin ne olduğunu
• Turing testi fikrinin ne için önerildiğini
• Bu fikrin bugünkü sohbet asistanlarıyla ilişkisini

Kim, ne zaman, nerede?

Alan Turing, 23 Haziran 1912’de Londra’da doğdu. 1936’da yazdığı makalede, matematikteki bir karar sorusunu inceledi. Alonzo Church’le birbirinden bağımsız olarak, bütün matematik ifadeler için genel bir karar yönteminin bulunamayacağını gösterdi.

İkinci Dünya Savaşı başında Bletchley Park’taki şifre çözme merkezinde çalıştı. Bombe cihazının tasarımına katkı verdi ve 1942’de Alman “Tunny” şifre makinesinin mesajlarını sistemli biçimde çözen bir yöntem geliştirdi. 1948’de Manchester Üniversitesi’nde Computing Machine Laboratory’nin müdür yardımcısı oldu. Ferranti Mark I üzerinde çalıştı. 7 Haziran 1954’te 41 yaşında Wilmslow’da öldü.

Temel katkısı ne?

Turing’in 1936’daki çalışmasında ortaya çıkan evrensel Turing makinesi, hesaplama kavramının matematiksel bir modelidir. Britannica’ya göre bu kuramsal kavram, Manchester’daki bilgisayar projesini baştan beri etkilemiştir. Buradaki makine bir cihazın adı olmaktan çok, hesaplamanın ne olduğunu tarif eden bir modeldir.

Turing, 1950’de makinenin düşünüp düşünmediğine karar vermek için bir ölçüt önerdi. Bu fikir bugün Turing testi diye bilinir. Britannica bunu, bir bilgisayarın düşünüp düşünmediğine karar vermek için önerilen bir ölçüt olarak anlatır.

Bu iki katkıyı birlikte düşünmek öğreticidir. Birincisi, makinenin ne yapabileceğini sınırlayan bir fikir verir: bazı sorulara genel bir yöntem bulunamaz. İkincisi ise makineden ne beklenmesi gerektiğini tartışmanın yolunu açar: bir makineye “düşünüyor” demek için neye bakılacak?

Bugün nerede görürsünüz?

Turing’in sorusunun bugünkü karşılığı şudur: bir sohbet asistanıyla yazıştığınızda yanıtlar konuşma gibi görünür. OpenAI, ChatGPT’yi diyalog biçimindeki bir model olarak tanıttı. Model, takip sorularına yanıt verir, hatasını kabul edebilir ve uygunsuz istekleri reddedebilir. Bu, konuşma gibi görünen bir davranıştır.

Ancak Turing’in ölçütü bir kalite garantisi değildir. Konuşmanın akıcı olması, söylenenlerin doğru olduğunu göstermez. Bu yüzden asistanın cümlelerini akıcılığına göre değil, kaynaklarına göre değerlendirin.

Turing’in hesaplama modelini de şöyle düşünebilirsiniz: yapay zekâ asistanı da sonunda bir bilgisayarda çalışan bir programdır. Sihirli bir varlık değildir, ama bunu söylemek onu önemsiz yapmaz.

Kendi deneyiminizi de bu gözle değerlendirebilirsiniz. Asistana alışılmış bir soru ve alışılmamış bir soru sorun. İkisine verdiği yanıt arasındaki farka bakın. Fark büyükse, ölçütünüzü “konuşuyor” olmaktan “güvenilir” olmaya taşımanız gerekir.

Kısa sözlük

• Turing makinesi: Hesaplamanın ne olduğunu tarif eden matematiksel model.
• Bombe: Bletchley Park’ta şifre çözmede kullanılan cihaz; Turing tasarımına katkı verdi.
• Turing testi: Makinenin düşünüp düşünmediğine karar vermek için 1950’de önerilen ölçüt.
• Karar sorusu: Matematikte hangi ifadelerin kanıtlanabilir olduğunu belirleyecek genel bir yöntem olup olmadığı sorusu.

Bu bilgiyi nasıl kontrol edersiniz?

Bir kişi hakkındaki bilgiyi şu sırayla kontrol edin. Önce kişinin kendi kurumunun ya da ödülü veren kurumun sayfasına bakın. Sonra ansiklopedik bir kaynağa geçin. En sonda o bilgiyi aktaran haber ve blog yazılarına göz atın. Asistanın verdiği her tarihi bu sırayla sınayın. İki kaynak birbirini tutmuyorsa birincil kaynağa yakın olanı seçin ve yazarken belirsizliği tek cümleyle belirtin.

Turing için Britannica gibi güvenilir bir ansiklopedi iyi bir başlangıçtır. Daha sonra Manchester Üniversitesi ve Bletchley Park Vakfı gibi kurum sayfalarına geçin. Testin ayrıntılı anlatımını yazarken 1950 tarihli özgün makaleyi okumadan konuşmayın.

Bir portreyi gerçekten öğrenmenin yolu, onu kendi sözcüklerinizle yeniden anlatmaktır. Aşağıdaki adımlar bunun için hazırlandı. Önce komutu kullanın, sonra yanıtı bu dersle karşılaştırın. Tutmayan her cümleyi silin ya da kaynağıyla birlikte düzeltin. Asistan size yanlış bir bilgi verirse bunu bir ders sayın. Amaç ezber değil, bilgiyi kontrol etmeyi öğrenmektir. Bu dizide her portrede aynı sırayı izliyoruz: önce kimin ne zaman ne yaptığına, sonra bugünkü araçlarla bağına, en sonda da nerede yanılabileceğinize bakıyoruz. Yeni bir isimle karşılaştığınızda bu sıra size yol gösterir.

1. Aşağıdaki güçlü komutu kopyalayın ve bir yapay zekâ asistanına yapıştırın.
2. Asistana bir konuda iki cümlelik, bir de kaynaklı yanıt yazdırın.
3. İki yanıtı akıcılık ve doğruluk bakımından ayrı ayrı puanlayın.
4. Akıcı ama kaynaksız cümleleri işaretleyin.

Kontrol listesi

• Yanıttaki her tarihi ve her adı bu dersle karşılaştırdım
• Turing testinin kalite garantisi olmadığını biliyorum
• Asistanın kaynak göstermediği cümleleri ayrıca işaretledim
• Bilmediğim bir iddiayı kesin bilgi gibi başkasına aktarmadım

Sık yapılan hatalar

Portre derslerinde en sık görülen sorun, tarih, ad ve unvanların karışmasıdır. Aşağıdaki maddeler, bu kişiyle ilgili kaynaklarda açıkça görülen olgulara dayanır. Bir asistan bunlardan birini ters söylerse, yanıtın geri kalanına da şüpheyle bakın.

• Turing makinesini elle yapılmış bir cihaz sanmak: 1936’da bu bir matematik sorusunu çözerken ortaya çıkan kavramdır
• Turing testini bir yapay zekânın doğru bilgi verdiğinin kanıtı saymak
• Turing’in yalnız şifre kıran biri olduğunu söylemek: bilgisayar kuramına da katkısı var
• Asistanın uydurduğu bir Turing sözünü gerçek sanmak

Kendinizi deneyin

Aşağıdaki üç soru dersin ana fikirlerini sınar. Yanlış yanıt verirseniz açıklamayı okuyun ve ilgili bölüme dönün.

Kaynaklar

• Alan Turing (Encyclopaedia Britannica) (İngilizce)
• Introducing ChatGPT, 30 Kasım 2022 (OpenAI) (İngilizce)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/alan-turing-makine-dusunebilir-mi-sorusu/ · Yapay Zeka Dersleri