Ödev geri bildirimi için asistan tasarımı yapın

Bir yapay zekâ sistemi kurmak, çoğu zaman kod yazmakla değil, kâğıt üstündeki kararlarla başlar. Bu derste yazılım bilmeden bir asistan tasarımı yapacaksınız: öğrencilerin kompozisyon taslağına geri bildirim taslağı yazan, not vermeyen bir yapay zekâ asistanı. Sonunda elinizde tek sayfalık bir tasarım kartı olacak. Kartın her satırı bir karar; bu kararlar bir aracı okula almadan önce sorulması gereken soruların hepsini önceden cevaplamanızı sağlar.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Önce asistanın işini ve sınırını yazın

Tasarımın ilk satırı tek cümledir. Örnek: “Asistan, 10. sınıf kompozisyon taslaklarına üç cümlelik geri bildirim taslağı yazar; not vermez, metni yeniden yazmaz, öğretmen onayı olmadan öğrenciye ulaşmaz.” Cümlenin yarısı asistanın yaptığı, yarısı yapmadığı şeydir. Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) Etik Kılavuzu’ndaki değerlendirme formu, uygulamanın net bir pedagojik amacı ve öğretim programıyla ilişkisi olup olmadığını sorar; bu cümle o soruya verdiğiniz ilk cevaptır.

Kılavuz ayrıca sınıf geçme, disiplin ve burs gibi yüksek etkili kararlarda yapay zekânın yalnızca yardımcı araç olabileceğini söyler. Not vermeyen bir asistan tasarlamak bu yüzden hem daha güvenli hem daha kolaydır.

Model ve veri: sıfırdan mı, hazır mı?

Bir büyük dil modelini (yazıyı okuyup yazı üretmeyi öğrenmiş program) sıfırdan eğitmenin ölçeği şuradan anlaşılır: Meta’nın Llama 3 makalesine göre en büyük model 405 milyar parametreyle (modelin eğitimde öğrendiği ayar sayısı), yaklaşık 15,6 trilyon jetonluk metinle ve 16 bine kadar özel işlemci kartı (GPU) kullanılarak eğitildi. Bir öğretmen ya da okul için bu bir seçenek değildir. Kavram düzeyinde tasarım kartına bu yüzden çoğunlukla “hazır bir model, üstüne yazılı talimat” yazılır. Talimatın nasıl işlediğini Sistem istemi nedir dersinde görebilirsiniz.

Veri satırı iki şey söyler: asistanın göreceği veri ve görmeyeceği veri. Örneğin yalnızca taslak metin görülür; ad, soyad, numara ve fotoğraf metinden önce çıkarılır. Kılavuzun formu, istenen verilerin eğitsel amaç için gerekli olan asgari düzeyde tutulup tutulmadığını ve üçüncü taraflarla paylaşılmadığının güvence altında olup olmadığını sorar. Bu iki soruyu da karta yazın.

Test, insan denetimi ve kapatma satırları

Kılavuzun “Güvenilirlik” ilkesi, uygulama öncesinde temel doğruluk ve güvenilirlik testleri yapılmasını, sistem kesintisi ya da hata hâlinde alternatif bir plan bulunmasını ister. “Hesap verebilirlik ve insan denetimi” ilkesi ise öğretmenin yapay zekâ çıktıları üzerinde düzeltme yapabilmesini ve insan denetimi olmadan otomatik karar süreçlerinin uygulanmamasını öngörür. Bu üç şey kartın son üç satırıdır.

Aynı kaygıları daha genel bir dille ABD’deki Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü’nün (NIST) gönüllü yapay zekâ risk çerçevesi de sıralar. Çerçeve, risk yönetimini dört işleve ayırır: yönetişim (kim sorumlu), bağlamı haritalama (kim için, hangi amaçla), ölçme (test ve ölçütler) ve yönetme (izleme, müdahale, kapatma). Yönetme işlevi, riski azaltırken uygun olduğunda yapay zekâsız alternatiflerin de hesaba katılmasını ister. Çerçeve Türkiye’de bağlayıcı bir metin değildir ve NIST sayfasına göre gözden geçiriliyor; burada yalnızca kartı düzenlemek için bir sıralama olarak kullanıyoruz.

Şimdi tasarım kartını yazın. Aşağıdaki yedi satırı kendi sınıfınıza göre doldurun:

1. İş. Asistan ne yapar, ne yapmaz? (Tek cümle.)
2. Kullanıcı. Kim kullanır, çıktıyı kim görür? Örnek: öğretmen kullanır, öğrenci yalnızca onaylanmış metni görür.
3. Veri. Asistana ne girer, ne girmez, nerede ne kadar tutulur?
4. Model ve talimat. Hazır model mi, hangi talimat? Yapay zekâsız yedek yol nedir? (Örnek: elle geri bildirim.)
5. Test. Kullanıma geçmeden önce kaç örnek taslakla denenecek, hangi ölçüt “yeterli” sayılacak? (Eşiği siz belirleyin; örnek: on taslaktan sekizinde geri bildirim değişiklik gerektirmiyor.)
6. Denetim. Her çıktıyı kim okur, düzeltme ve itiraz yolu nedir?
7. Kapatma. Hangi durumda asistan kapatılır, kim karar verir, ne zaman gözden geçirilir?

Sonucu kontrol edin

1. Aracın eleştirisindeki her öneriyi kartla karşılaştırın; yalnızca gerçekten eksik olanı ekleyin, sırf aracın istediği için satır şişirmeyin.
2. Aracın söylediği her kurum, madde ya da kural adını kaynağında açıp doğrulayın. Bulamadığınızı karta yazmayın.
3. Kartı bir meslektaşınıza okutun ve “bu asistan bir gün yanlış geri bildirim yazarsa ne olur?” diye sorun. Kartın cevabı varsa tasarım ayakta demektir.
4. Test satırını gerçekten uygulayın: kendi yazdığınız kurgusal on taslakla asistanı deneyin ve eşiği geçip geçmediğine bakın. Geçmiyorsa kapatma satırı çalışıyor demektir.

Bir sonraki adım

Tasarım kartı hazırsa, aracı satacak ya da sağlayacak firmaya sorulacak soruları Okula giren YZ aracını tedarikçi sorularıyla inceleyin dersinde bulabilirsiniz. Öğrenci verisi girecek bir uygulama olursa Etik Beyan Formunu örneklerle doldurun dersi sıradaki adımdır.

İzleme tavsiyesi: IBM Technology (İngilizce). Video bir okul asistanını anlatmaz; insanın yapay zekâ sürecindeki rolünü anlatan genel bir bakıştır.

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Millî Eğitim Bakanlığı: Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Etik Kılavuzu (2026)
• NIST: Artificial Intelligence Risk Management Framework (AI RMF 1.0), NIST AI 100-1, 2023
• NIST: AI Risk Management Framework (genel bakış sayfası)
• Meta: The Llama 3 Herd of Models, 2024 (arXiv:2407.21783)

Kaynak: yzdersleri.com/ders/odev-geri-bildirimi-icin-asistan-tasarimi-yapin/ · Yapay Zeka Dersleri