Sorumlu yapay zekâ kullanımı: hak, etik ve sorumluluk rehberi

Adana’da bir lisede öğretmen olan Cemile Hanım, öğrencilerinin gönderdiği bir videonun gerçek mi yapay zekâ ürünü mü olduğunu anlayamadı. Aynı hafta ders notlarını bir yapay zekâ aracına yüklemeden önce notların nereye gideceğini de merak etti. Bu rehber, yapay zekâyı kullanırken haklarınızı, sorumluluğunuzu ve etik (ethics) sınırlarınızı sekiz derste sıraya koyar. Hukuki tavsiye vermez; hukuki bir sorunuz varsa avukatınıza danışın.

Bu rehber kimin için?

Yapay zekâyı günlük hayatta ya da işte kullanan ve neyi paylaşıp neyi paylaşmayacağını, neyi açıklaması gerektiğini bilmek isteyen herkes için hazırlandı. Öğretmenler, ebeveynler, kurum çalışanları ve içerik üreticileri uygulayabilir. Kod bilmeniz gerekmez. Rehber bir hukuk metni ya da kurumsal politika yerine geçmez. Bireysel kullanıcının ne soracağını, neyi kontrol edeceğini ve nerede durup bir uzmana danışacağını gösterir.

Başlamadan önce

Kullandığınız yapay zekâ araçlarının listesini yazın
Bu araçlara şimdiye kadar hangi tür bilgileri yazdığınızı düşünün
Örnekleri kurgusal verilerle yapın; gerçek kişi, kimlik ya da sağlık bilgisi kullanmayın
Aracın gizlilik ve kullanım koşulları sayfalarını bulun; menü adları sürüme göre değişebilir

Önce bilmeniz gerekenler

Sorumlu kullanımın çerçevesi için iki kaynak işe yarar. UNESCO’nun 7 Eylül 2023 tarihli üretken yapay zekâ rehberi insan merkezli bir yaklaşım önerir, kullanıcı verilerini koruyan ulusal düzenlemelere ihtiyaç olduğunu vurgular ve yapay zekâ platformlarıyla bağımsız sohbetler için yaş sınırı belirlenmesini önerir. NIST’in AI Risk Management Framework çerçevesi ise 26 Ocak 2023’te yayımlandı ve gönüllü kullanım için tasarlandı; amacı, güvenilirlik unsurlarını yapay zekâ sistemlerinin tasarım, geliştirme, kullanım ve değerlendirme süreçlerine katmaktır.

Şeffaflık konusunda Avrupa Komisyonu’nun AI Act sayfası, sohbet botlarıyla etkileşen insanların bir makineyle konuştuklarını bilmesi gerektiğini ve deepfake içeriklerin açık ve görünür biçimde etiketlenmesi gerektiğini belirtir. Türkiye’de bağlayıcı kurallar farklı olabilir; yine de bu ilke, ne zaman açıklama yapmanız gerektiği sorusuna iyi bir başlangıç noktasıdır. Ajanlar için OWASP, dolaylı komut enjeksiyonunu (indirect prompt injection) tarif eder: modelin işlediği web sayfası ya da dosyaya gömülü talimatlar davranışını değiştirebilir. Önlem olarak en az yetki ilkesini ve yüksek riskli işlemlerde insan onayını önerir.

Geleceğe gelince, ILO’nun 2025 çalışması üretken yapay zekânın en olası etkisinin işlerin tamamen yok olmasından çok dönüşmesi olduğunu söyler. Çalışmaya göre dünyada işçilerin dörtte biri bir dereceye kadar üretken yapay zekâya maruz kalan bir meslekte çalışıyor ve büro ile idari meslekler en yüksek maruz kalma grubunda. Bu yüzden kendi işinizin haritasını çıkarmak, sorumlu kullanımın bir parçasıdır.

Dördüncü nokta, sorumluluğun paylaşıldığıdır. Aracı geliştiren, aracı sunan ve aracı kullanan farklı yükümlülüklere sahip olabilir. NIST çerçevesi güvenilirlik unsurlarının tasarımdan değerlendirmeye kadar tüm süreçlere katılmasını ister; UNESCO rehberi ise kullanıcı verilerinin korunması için ulusal düzenlemelere işaret eder. Bunlar sizin sorumluluğunuzu ortadan kaldırmaz: yazdığınız bilgiyi, paylaştığınız içeriği ve ajana verdiğiniz izni siz seçersiniz. Yanlış bilgi konusunda kimin sorumlu olduğunu ise her aracın kendi kullanım koşulları ve geçerli hukuk belirler; bu yüzden ilgili ders kullanım koşullarını okumayı ve kaynaklı bilgiyi ayırmayı ele alır, hukuki hüküm vermez.

Adım adım öğrenme yolu

Sekiz ders, kullanıcıdan başlayıp topluma doğru genişler: önce kendi verileriniz ve gördüğünüz içerikler, sonra ajanlar ve açıklama, en sonda sorumluluk ve gelecek. Dersleri bir arada okurken şu soruyu her derste sorun: bu durumda kararı kim veriyor, ben mi, araç mı, kurum mu? Cevabı ders notlarınıza yazın.

Yazdıklarınız nereye gidiyor? Gizlilik ayarlarını tanıyın: Yazdıklarınızın nereye gittiğini ve gizlilik ayarlarını nasıl kontrol edeceğinizi öğrenirsiniz.
Sahte görsel ve videoyu doğrulama: Kontrol listesi: Sahte görsel ve videoyu bir kontrol listesiyle doğrulamayı öğrenirsiniz.
Yapay zekâ ajanlarını güvenle kullanmak: izin, onay ve gizli talimat tuzağı: Yapay zekâ ajanlarına verdiğiniz izni, onay noktalarını ve gizli talimat tuzağını yönetmeyi öğrenirsiniz.
Yapay zekâ çıktısını açıklamak: ne zaman yapay zekâ kullandığınızı söylemelisiniz: Yapay zekâ kullandığınızı ne zaman söylemeniz gerektiğine karar vermeyi öğrenirsiniz.
Yapay zekâ ve telif: üretilen içerik kimin?: Yapay zekâyla üretilen içeriğin telif açısından kime ait olabileceği sorusunu ele alırsınız.
Yapay zekâda önyargı: cevaplardaki kalıp yargıyı fark etmek: Yapay zekâ cevaplarındaki kalıp yargıyı fark etmeyi öğrenirsiniz.
Yapay zekâ yanlış bilgi verirse sorumlu kim? Kullanım koşulları ne diyor: Yapay zekâ yanlış bilgi verirse sorumluluğun kime ait olabileceğini ve kullanım koşullarının ne dediğini öğrenirsiniz.
Kendi işinizin yapay zekâ haritası: değişen görevler, kalıcı beceriler: Mesleğinizin görevlerini değişme olasılığına göre sınıflayıp iki beceri için öğrenme planı yazarsınız.

Çalışma örneği: Cemile Hanım ilk derste kullandığı aracın gizlilik ayarlarına baktı ve sohbet geçmişinin kaydedilip kaydedilmediğini öğrendi. Öğrenci notlarını yüklemeden önce isimleri sildi. İkinci derste öğrencilerin gönderdiği videoyu kontrol listesinden geçirdi; kaynağını bulamadı ve sınıfla paylaşmadı.

Ajan dersinde, e-postalarını okuyan bir aracın hangi izinlere ihtiyaç duyduğunu yazdı ve yalnızca okuma iznini verdi, gönderme işlemlerini kapalı bıraktı. Açıklama dersinde, ders materyalinde yapay zekâ kullandığını okul yönetimine bildirmeye karar verdi. Son derste kendi görevlerini sınıfladı ve not verme kararının her zaman kendisinde kalacağını yazdı.

Sekiz dersin sonunda kendinize bir sorumlu kullanım sözleşmesi yazabilirsiniz: bir sayfa, beş madde. Hangi tür bilgileri yapay zekâ araçlarına yazmayacağınızı, hangi içerikleri doğrulamadan paylaşmayacağınızı, ajanlara hangi işlemler için asla izin vermeyeceğinizi, ne zaman yapay zekâ kullandığınızı açıklayacağınızı ve hangi kararları kendinizde tutacağınızı yazın. Bu sayfayı aracın ayarlarına bakarken yanınızda tutun. Aileniz, ekibiniz ya da sınıfınızla paylaşmak isterseniz kurgusal örneklerle paylaşın; gerçek kişilerin bilgisini içeren örnekleri paylaşmayın. Sözleşmeyi araçlar ve kurallar değiştikçe güncelleyin.

Dersleri sırayla okurken kendi alanınıza özgü bir örnek seçin. Öğretmen iseniz öğrenci notları ve ödev, ebeveyn iseniz çocuğun kullandığı uygulamalar, kurum çalışanı iseniz müşteri ya da vatandaş verileri, içerik üreticisi iseniz yayın ve telif konusunu mercek yapın. Aynı kavram farklı alanlarda farklı somut kararlara dönüşür. Ayrıca bir kararı verirken kaynağını not edin: gizlilik kararınızı aracın ayarlar sayfasına, açıklama kararınızı platformun yardım sayfasına, ajan izinlerinizi aracın izin ekranına bağlayın. Kararın kaynağını yazmak, ileride değişiklik olduğunda neyi güncelleyeceğinizi bilmenizi sağlar.

Sık yapılan hatalar

Aracın gizlilik ayarlarına hiç bakmamak
Şüpheli videoyu doğrulamadan paylaşmak
Ajana gereğinden fazla yetki vermek
Yapay zekâ kullanımını gizlemek ya da gerekmediği yerde abartılı açıklama yapmak
Yapay zekâ cevabındaki kalıp yargıyı fark etmeden kullanmak
Her şeyi araca bırakıp sorumluluğun yalnızca araçta olduğunu varsaymak
Bir kuralı tek bir kaynaktan öğrenip diğer kaynağa bakmamak; kapsam yere ve duruma göre değişir

Sık sorulanlar

Bu rehber hukuki tavsiye mi?

Hayır. Rehber bilgilendirme amaçlıdır. Sorumluluk, telif ya da kişisel veri konusunda somut bir sorunuz varsa avukatınıza danışın.

Avrupa Birliği kuralları bana uygulanır mı?

Bu, bulunduğunuz yere ve hizmet verdiğiniz kişilere göre değişir. Rehber bu kuralları yalnızca şeffaflık ilkesinin bir örneği olarak anar. Kesin tarihler ve kapsam için resmî metne bakın.

Yapay zekâ kullandığımı her zaman söylemeli miyim?

Her durumda değil. Açıklama dersi, hangi durumda söylemeniz gerektiğini sormayı öğretir. Platform ve kurum kurallarını ayrıca kontrol edin.

Çocuğumun yapay zekâ kullanımında neye bakmalıyım?

UNESCO rehberi bağımsız sohbetler için yaş sınırı belirlenmesini önerir. Kullandığınız aracın yaş koşullarına ve gizlilik ayarlarına bakın.

Son kontrol listesi

Kullandığınız araçların gizlilik ayarlarına baktınız mı?
Şüpheli bir içeriği paylaşmadan önce doğrulama listesinden geçirdiniz mi?
Ajanlara verdiğiniz izinleri en aza indirdiniz mi?
Yapay zekâ kullanımını ne zaman açıklayacağınıza karar verdiniz mi?
Cevaplarda kalıp yargı aradınız mı?
İşinizin yapay zekâ haritasını çıkardınız mı?

Bu rehberden sonra

Dersleri bitirdiyseniz sıradaki adım kursa geçmektir: Sorumlu yapay zekâ: hak, etik ve gelecek (YZ 226) kursu bu derslerin tamamını bir bitirme çalışmasıyla toplar. Yapay zekâ çalışırken son kararın sizde kalması için süreçlere insanı yerleştirmek isterseniz Döngüde insan: yapay zekâ çalışırken son karar sizde (YZ 168) kursuna bakın.

Bu rehberle ilgili kurslar

Sorumlu yapay zekâ: hak, etik ve gelecek (YZ 226)
Yapay zekâyı güvenli kullanmak (YZ 102)
Döngüde insan: yapay zekâ çalışırken son karar sizde (YZ 168)

Kaynaklar

Son kontrol: 12 Kasım 2026