Düşünen makine fikri ve Turing: 1950’ye kadar

Yapay zekâ 2022’de birden ortaya çıkmadı. Bugün sohbet ettiğiniz asistanların arkasında seksen yılı aşkın bir fikir geçmişi var; bu ders o geçmişin ilk bölümünü anlatıyor.

Aklınıza bir soru mu takıldı?

Sorunuzu ya da aradığınız konuyu yazın Ders bul

Bu derste neler öğreneceksiniz?

• Turing makinesinin ne olduğunu ve neden bir cihaz olarak tasarlanmadığını
• Yapay nöron fikrinin 1943’te nasıl ortaya atıldığını
• Turing’in 1950 tarihli makalesinde gerçekte ne önerdiğini
• Bu fikirlerin bugünkü sohbet asistanında nerede durduğunu

1936: Hesaplanabilir olan nedir?

Alan Turing 1912’de Londra’da doğdu, 1954’te öldü. 1936’da yayımlanan makalesi, bugün Turing makinesi diye bildiğimiz kavramı tanıttı. Bu, kâğıt üzerinde tarif edilen kuramsal bir cihazdır. Karelere bölünmüş bir şerit, şeritten okuyan, silen ve sembol yazan bir kafa ve davranış kurallarının bir tablosu vardır.

Bu tablo, bugünkü anlamda bir bilgisayar programına denk gelir. Turing makinesi, “hesaplanabilir” kavramını tanımlamak için kullanıldı: makinenin yazdırabildiği her sayı hesaplanabilirdir. Cihaz gerçekten inşa edilsin diye tasarlanmadı. Yani “Turing makinesi” adlı bir aygıtı mağazadan alamazsınız; o bir düşünce aracıdır.

Turing’in hayatı ve çalışmaları için Portreler dizisine bakabilirsiniz; burada yalnızca yapay zekâ fikrine uzanan çizgiyi izliyoruz.

1943: Yapay nöronun ilk matematiksel modeli

Warren McCulloch ile Walter Pitts, 1943’te Bulletin of Mathematical Biophysics dergisinde bir makale yayımladı. Beyindeki sinir hücresini “ya var ya yok” türünden çalışan basit bir mantık birimi olarak modellediler. Bu birimlerden kurulu bir ağın, bir Turing makinesi programını çalıştırabileceğini göstermeye uğraştılar.

Bugünkü sinir ağları çok daha karmaşıktır. Ama temel düşünce aynıdır: basit birimleri bağlayarak karmaşık bir işi yaptırmak. İleriki derslerde bu fikrin 1950’lerde, sonra 2010’larda nasıl geliştiğini göreceksiniz.

1950: “Makineler düşünebilir mi?”

Turing, Ekim 1950’de Mind dergisinde “Computing Machinery and Intelligence” (Hesaplayan Makineler ve Zekâ) başlıklı makalesini yayımladı. Makale doğrudan şu soruyla açılıyor: makineler düşünebilir mi? Turing bu soruyu tartışmak yerine bir oyunla değiştirmeyi önerdi.

Oyunun adı taklit oyunuydu. Bir sorgulayıcı, ayrı bir odadan yalnızca yazılı cevaplar alır ve karşısındakilerin kim olduğunu bulmaya çalışır. Turing, bu rollerden birini bir makineye vermeyi önerdi. Makine bu rolü sorgulayıcıyı yanıltacak kadar iyi oynayabilirse, Turing’e göre o oyunun ölçtüğü anlamda zekice davrandığı söylenebilirdi. Sonraki yıllarda bu fikir “Turing testi” adıyla anıldı.

Özgün oyun aslında üç oyunculuydu. Ayrı bir odadaki sorgulayıcı, bir erkek ile bir kadına yazılı sorular sorar ve hangisinin erkek olduğunu bulmaya çalışır. Erkek sorgulayıcıyı yanıltmaya, kadın ise ona yardım etmeye uğraşır. Turing, erkeğin yerine bir makine koymayı önerdi. Anlatılar zamanla bunu “insan mı, makine mi?” sorusuna sadeleştirdi. Stanford Felsefe Ansiklopedisi, özgün anlatımın karışıklığa yol açtığını belirtiyor.

Oyun makinenin içini değil, yazılı davranışını ölçer. Bu ayrım bugün de önemlidir.

Üç tarihi yan yana koyunca bir çizgi görünür. 1936’da hesaplamanın kuramı, 1943’te beyne benzeyen basit birimlerin modeli, 1950’de ise makineye zekâ denip denemeyeceği sorusu ortaya konuldu. Henüz ortada bugünkü anlamda bir yapay zekâ programı yoktu; bunlar soruları ve araçları hazırlayan düşüncelerdi.

Bugün sizin için ne anlama geliyor?

Bir sohbet asistanıyla konuşurken tıpkı Turing’in oyunundaki gibi yalnızca yazılı cevap görürsünüz. Cevabın akıcı olması, içindeki bilginin doğru olduğu anlamına gelmez. OpenAI, ChatGPT duyurusunda bile aracın inandırıcı görünen ama yanlış cevaplar verebildiğini açıkça yazmıştı. Yazının kendisi size kanıt olmaz; kontrolü siz yaparsınız.

Bir asistanı denerken kendinize iki ayrı soru sorabilirsiniz. Birincisi: bu cevabı yazanın insan mı, makine mi olduğunu mu anlamaya çalışıyorum? İkincisi: cevap doğru mu? Turing’in oyunu birinciyle ilgilenir. Günlük işiniz için ikinci soru çok daha yararlıdır.

Turing makinesi fikri ise şunu hatırlatır: bir bilgisayar, kendisine adım adım anlatılan işi yapar. Yapay zekâ da bir bilgisayarda çalışır; fark, adımların büyük bölümünü insanların tek tek yazmaması, verilerden öğrenilmesidir.

Adım adım uygulama

1. Bir sohbet asistanı açın; kişisel bilgi girmeyin.
2. Aşağıdaki güçlü komutu yapıştırın ve zaman çizelgesini isteyin.
3. Çizelgedeki her tarihi, derste verilen kaynak sayfalarından biriyle karşılaştırın.
4. Uyuşmayan bir tarih bulursanız asistana “bu tarihi hangi kaynağa dayandırdın?” diye sorun.
5. Çizelgeyi tarihleri kaynak adıyla birlikte not defterinize ya da bir belgeye kaydedin.

Kontrol listesi

• Her tarihin yanında bir kaynak adı var
• 1936, 1943 ve 1950 tarihlerini kaynak sayfasında gördüm
• Asistanın “emin değilim” dediği yerleri ayrıca kontrol ettim
• Turing’in oyununu kendi cümlelerimle anlatabiliyorum

Sık yapılan hatalar

• Turing makinesini gerçekten üretilmiş bir cihaz sanmak; oysa kuramsal bir araçtır
• Turing testini “bir makinenin düşündüğünü kanıtlayan sınav” diye öğrenmek; Turing’in önerdiği bir oyundu ve özgün anlatımının karışıklığa yol açtığı belirtiliyor
• 1936, 1943 ve 1950 tarihlerini birbirine karıştırmak
• Tarihleri tek bir kaynaktan, kontrol etmeden almak

Kendinizi deneyin

Kaynaklar

• Turing, Computing Machinery and Intelligence, Mind dergisi, Ekim 1950 (Oxford University Press kayıt sayfası) (İngilizce)
• Stanford Encyclopedia of Philosophy: Alan Turing (İngilizce)
• Wikipedia: Warren Sturgis McCulloch (1943 makalesi) (İngilizce)
• OpenAI: Introducing ChatGPT (30 Kasım 2022) (İngilizce)

Son kontrol: 8 Kasım 2026

Kaynak: yzdersleri.com/ders/dusunen-makine-fikri-ve-turing-1950/ · Yapay Zeka Dersleri